🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:33:59 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सलिल
salila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सलिल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जल । पानी ।
२. उत्तराषाढ नक्षत्र [को॰] । [को॰] ।
३. अश्रु । आँसू [को॰] ।
४. सलिल बात । एक प्रकार की हवा (को॰) ।
५. वर्षा का जल (को॰) ।
६. बहुत बड़ी संख्या (को॰) ।
७. एक वृत्त (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सलिल mf(आ)n. (cf. सरिर) flowing, surging, fluctuating, unsteady, RV.; AV.; MaitrS.
सलिल (अम्), n. (ifc. f(आ). ) flood, surge, waves, RV.; AV.; Br.
(also pl.) water (acc. with √ कृ, ‘to offer a libation of water to [gen.]’), Kauś.; MBh. &c.
rainwater, rain, VarBṛS.
eye-water, tears, Megh.
a kind of wind (see -वात)
a partic. high number, ŚāṅkhŚr.
a kind of metre, Nidānas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1189,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सलिलं [सलति गच्छति निम्नं सल्-इलच् Uṇ. 1. 54] 1 Water; सुभगसलिलावगाहाः Ś. 1. 3. --2 The constellation उत्तराषाढा. --Comp. --आर्थिन् a. thirsty. --आशयः a tank, reservoir of water. --इंधनः the submarine fire. --उपप्लवः inundation, deluge, flood of water. --कुंतलः moss. --क्रिया the funeral rite of washing a corpse. {2} = उदकक्रिया q. v. --जं a lotus. --निधिः, --राशिः the ocean. --रयः a current, stream.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1110-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सलिल न० सल--इलच । १ जले अमरः । बद्वैकृत्ये भलं जलवैकृतशब्दे ३०७१ पृ० दृशप्रम् । ज्या० उक्ते २ जलद- वताके उत्तराशादानक्षत्रे लग्नावपिके ३ चतुर्थस्थामे च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5261,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सलिलं, क्ली, (सलति गच्छतीति । सल गतौ + “सलिकल्यनीति ।” उणा० १ । ५५ । इति इलच् ।) जलम् । इत्यमरः । १ । १० । ३ ॥ तत्र विण्मूत्रत्यागनिषेधो यथा, मनुः । “न मूत्रं पथि कुर्वीत न भस्मनि न गोव्रजे । व फालकृष्णे न जले न चित्यां न च पर्व्वते ॥ न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदाचन । न ससत्त्वेषु गर्त्तेषु न गच्छन्नापि संस्थितः ॥ न नदीतीरमासाद्य न च पर्व्वतमस्तके । वाय्वग्निविप्रानादित्यमपः पश्यंस्तथैव च । न कदाचन कुर्व्वीत विण्मूत्रस्य विसर्ज्जनम् ॥” इत्याह्निकतत्त्वम् ॥ अपि च । “मूत्रश्लेष्मपुरीषाणि यैरुत्सृष्टानि वारिणि । ते पात्यन्ते च विण्मू त्रे दुर्गन्धे पूयपूरिते ॥” इति वामनपुराणे कर्म्मविपाको नाम १२ अध्यायः ॥ * ॥ अथ सलिलपरीक्षा । पितामहः । “तोयस्याथ प्रवक्ष्यामि विधिं धर्म्म्यं सनातनम् । मण्डलं पुष्पधूपाभ्यां कारयेत् सुविचक्षणः ॥ [] शरान् संपूजयेद्भक्त्या वैणवञ्च धनुस्तथा ॥” तत्र प्रथमतो वरुणं पूजयेत् । यथा नारदः । “गन्धमाल्यैः सुरभिभिर्मधुक्षीरघृतादिभिः । वरुणाय प्रकुर्व्वीत पूजामादौ समाहितः ॥” ततो धर्म्मावाहनादिसकलदेवतापूजाहोमसम- न्त्रकप्रतिज्ञापत्रशिरोनिवेशान्तं कर्म्म कुर्य्यात् । कात्यायनः । “शरांस्त्वनायसाग्रांस्तु प्रकुर्व्वीत विशुद्धये । वेणुकाष्ठमयाश्चैव क्षेप्ता च सुदृढं क्षिपेत् ॥” पितामहः । “क्षेप्ता च क्षत्त्रियः कार्य्यः तद्वृत्तिर्ब्राह्मणोऽथवा । अक्रूरहृदयः शान्तः सोपवासस्तथा शुचिः ॥ इषून्न प्रक्षिपेद्धीमान् मारुते वाति वा भृशम् । विषमे भूप्रदेशे च वृक्षस्थाणुसमाकुले ॥” नारदः । “क्रूरं धनुः सप्तशतं मध्यमं षट्शतं मतम् । मन्दं पञ्चशतं प्रोक्तमेष ज्ञेयो धनुर्व्विधिः ॥” अङ्गुलीनां सप्ताधिकं शतं यस्य धनुषः परिमाणं तत् सप्तशतं एवं षट्शतादिकम् । पिता- महः । “मध्यमेन तु चापेन प्रक्षिपेत्तु शरत्रयम् । हस्तानाञ्च शते सार्द्धे लक्ष्यं कृत्वा विचक्षणः ॥ तेषाञ्च प्रेषितानान्तु शराणां शास्त्रदेशनात् । मध्यमस्तु शरो ग्राह्यः पुरुषेण बलीयसा ॥ शराणां पतनं ग्राह्यं सर्पणं परिवर्ज्जयेत् । सर्पन् सर्पन् शरो याति दूराद्दूरतरं यतः ॥” पतनं ग्राह्यमिति शरपतनस्थानपर्य्यन्तं गच्छे- दित्यर्थः । तेन प्रसरणपक्षेऽपि पतनस्थानकशर- ग्रहणम् । ततश्च प्रथमतः पुरुषान्तरेण तत्स्थाने शर आनेतव्यः । नारदः । “नदीषु नातिवेगासु तडागेषु सरःसु च । ह्रदेषु स्थिरतोयेषु कुर्य्यात् पुंसां निमज्जनम् ॥” नातिवेगासु स्थितिविरोधिवेगशून्यासु । विष्णुः । पङ्कशैवालदुष्टग्राहमत्स्यजलौकादिवर्ज्जिते तस्य नाभिमात्रजले मग्नस्यारागद्वेषिणः पुरुषस्यान्य- स्योरू गृहीत्वाभिमन्त्रिताम्भः प्रविशेत् । तत्- समकालञ्च नातिक्रूरमृदुना धनुषा पुरुषोऽपरः शरमोक्षं कुर्य्यादिति । तस्य शोध्यस्येत्यर्थः । अन्यथा तस्येति व्यर्थं स्यात् ॥ * ॥ अन्यपुरुषस्य स्तम्भधारणमाह स्मृतिः । “उदके प्राङ्मुखस्तिष्ठेद्धर्म्मस्थूणां प्रगृह्य च ॥” प्राड्विवाककर्त्तृकजलाभिमन्त्रणमाह पिता- महः । “तोय त्वं प्राणिनां प्राणः सृष्टेराद्यन्तु निर्म्मितम् । शुद्धेश्च कारणं प्रोक्तं द्रव्याणां देहिनान्तथा । अतस्त्वं दर्शयात्मानं शुभाशुभपरीक्षणे ॥” * ॥ शोध्यकर्त्तृकाभिमन्त्रणमाह याज्ञवल्क्यः । “सत्येन माभिरक्षस्व वरुणेत्यभिशाप्य कम् । नाभिमात्रोदकस्थस्य गृहीत्वोरू जलं विशेत् ॥” मा मामभिशाप्य शपथं कारयित्वा कं जलं विशेत् निमज्जेत् । तोरणञ्च निमज्जनसमीपे समे स्थाने शोध्यकर्णप्रमाणोच्छ्रितं कार्य्यम् । [] यथा, नारदः । “गत्वा तु तज्जलस्थानं तटे तोरणमुच्छ्रितम् । कुर्व्वीत कर्णमात्रन्तु भूमिभागे समे शुचौ ॥” शरमोक्षे विशेषमाहतुर्नारदबृहस्पती । “शरप्रक्ष
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सलिल" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें