🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:30:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुमार
kumāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कार्तिकेय के और नाम (1.1.50) षाण्मातुर · शक्तिधर · क्रौञ्चदारण
नाटक में — बहनोई को 'आवुत्त', विद्वान् को 'भाव', पिता को 'आवुक' और युव (1.7.13) आवुत्त · भाव · आवुक · भर्तृदारक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुमार संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ कुमारी]
१. पाँच वर्ष की आयु का बालक ।
२. पुत्र । लड़का । बेटा ।
३. युवराज ।
४. कार्तिकेय ।
५. सिंधु नद ।
६. तोता । सुग्गा ।
७. खरा सोचा ।
८. सनक, सनंदन, सनत् और सुजात आदि कई ऋषि जो सदा बालक ही रहते हैं ।
९. युवावस्था या उससे पहले की अवस्थावाला पुरुष । उ॰—बाल्मीकि मुनि बसत निरंतर राममत्रउच्चार । ताको फल मोहिं आज भयो, मोहिं दर्शन दियो कुमार ।— सूर (शब्द॰)
१०. जैनियों के अनुसार वर्तमान अवसर्पिणी के २१ वें जिन । ११ एक ग्रह जिसका उपद्रव बालकों पर होता है ।
१२. संगल ग्रह ।
१३. साईस ।
१४. अग्नि के एक पुत्र का नाम जिन्होंने कई वैदिक मंत्रों का प्रकाश किया था
१५. अग्नि ।
१६. शुद्ध या खरा सोना ।
१७. एक प्रजापति का नाम ।
१८. भारतवर्ष का नाम ।
१९. एक ऊँचा वक्ष जिस का पतझड़ पर्षा में होता है । सेवँ । विशेष — इसकी लकडी़ कुछ पीलापन या लगई लिए सफेद रंग की नरम, चिकनी चमकीली और मजबूत होती है । इसकी आलमारी, मेज , कुर्सी और आरायशी चीजें बनती हैं । बरमा में इसपर खुदाई का काम अच्छा होता है ।इसकी छाल और जड़ औषध के काम आती है और फल खाया जाता है । इसकी कलम भी लगती है और बीज भी बोया जाता है । यह वृक्ष पहाड़ों पर तीन हजार फुट की ऊँचाई तक मिलता है । यह बरमा, आसाम, बरार और मध्यप्रांत में बहुत होता है ।
कुमार वि॰ [सं॰] बिन ब्याहा । कुँआरा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुमार अस्, m. (fr. 1. कु + मार, √ मृ ? ‘easily dying’; fr. √ 2. कम्, Uṇ. iii, 138) a child, boy, youth
son, RV.; AV. &c.
a prince, heir-apparent associated in the kingdom with the reigning monarch (especially in theatrical language), Ragh.; Mālav. &c.
a groom, L.
N. of Skanda (or Kārttikeya q.v.; represented as a beautiful youth; also as the author of certain grammatical Sūtras, cf. कलाप; also as causing certain diseases, Suśr.), MBh.; Hariv. &c.
N. of a son of Agni (who is the author of some Vedic hymns), RAnukr.
one of the nine names of Agni, ŚBr. vi
N. of a Prajāpati, VāyuP.
of Mañju-śrī, Buddh.
of a river, VP.
of the Sindhu river, L.
of the author of a Dharmaśāstra
of the attendant of the twelfth Arhat of the present Avasarpiṇī, Jain.
a parrot, L.
the tree Capparis trifoliata (cf. कुमारक)
(आस्), m. pl. N. of a people, MBh. ii, 1075 and 1870 (cf. कुमालक)
कुमार (अम्), n. N. of a Varṣa governed by Kumāra (the son of Bhavya), VP.
pure gold, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (292,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुमारः [cf. Uṇ. 3. 138] 1 A son, boy; a youth; R. 3. 48. --2 A boy below five. --3 A prince, an heir-apparent (especially in dramas); विप्रोषितकुमारं तद्राज्यमस्तमितेश्वरं R. 12. 11; कुमारस्यायुषो बाणः V. 5; उपवेष्टुमर्हति कुमारः Mu. 4 (said by Rākṣasa to Malayaketu). --4 N. of Kārtikeya, the god of war; कुमारकल्पं सुषुवे कुमारं R. 5. 36; कुमारोपि कुमारविक्रमः 3. 55. --5 N. of Agni. --6 A parrot. --Comp. --पालनः {1} one who takes care of children. {2} N. of king Śālivāhana. --भृत्या {1} care of young children. {2} care of a woman in pregnancy or confinement, midwifery; R. 3. 12. --वाहिन्, --वाहनः a peacock. --व्रतं a vow of eternal celibacy. --सूः f. {1} an epithet of Pārvatī. {2} or of the Ganges. (--m.) an epithet of Agni.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0410-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुमार केलौ अद० चुरा० उभ० अक० सेट् । कुमारयति ते अचुकुमारत् त । कुमरयाम् बभूव आस चकार चक्रे ।
कुमार पु० कुमारयति क्रीडोत, कुत्सितो मारो यस्मात्, कौ- मारयति दुष्टान् मृ--णिच्--अच् वा । १ कार्त्तिकेये, नाट्यीक्तौ २ युवराजे, अम० ३ शुके पक्षिणि ४ अश्ववारके, ५ वरुणवृक्षे ६ पञ्चवर्षीये, बालके च मेदि० । “कौनारं पञ्चमाब्दान्तं पौगण्डं दशमावधि” भाग० १० श्रीधर [] धृतवचनम् । स्त्रियां वयोवाचित्वात् ङीष् । “त्रीणि वर्षाण्युदीक्षेत कुमार्य्युतुमती सती” मनुः । ७ सिन्धुनदे शब्दर० । ८ अर्हदुपासकभेदे हेमच० । ९ शाकद्वीपेश्वरपुत्रभेदे १० तदीयवर्षभेदे च विष्णुपु० “शाकद्वीपेश्वरस्यापि भवस्य सुमहात्मनः । सप्तैव तनयास्तेषां ददौ वर्षाणि सप्त च । जलदश्च कुमारश्च सुकुमारो मणीवकः । कुमुदोदः, समो- दाकिः सप्तमश्च महाद्रुमः । तत्संज्ञान्यपि तान्येव सप्त- वर्षाण्यनुक्रमात्” । ११ शुक्तिमत्पर्व्वतोद्भवे ऋषिकुल्या- भेदे “ऋषिकुल्याः कुमाराद्याः शुक्तिमत्पादसम्भवाः” वि- ष्णुपु० । १२ सुन्दरे त्रि० । १३ अविवाहितावस्थायामुपचारात् । “कौमारा पूर्व्वबचने” पा० । “अनेकानि सहस्राणि कुमारव्रह्मचारिणाम् । दिबं गतानि विप्राणामकृत्वा कुलसन्ततिम्” मनुः । अतएव अन्नदाकल्पे “एकवर्षा भयेत्सन्ध्या इत्यादिना षोडशवर्षान्ताया अपि कुमारीत्व मुक्तम् । तत्र बालके “कुमारं माता बिभर्त्ति” ऋ० ५, २, १, कुमारस्य रेतः सिक्तं न सम्भवति” “शत० ब्रा० १, ४, ५, ७, “कन्यानां संप्रदानञ्च कुमाराणाञ्च रक्षणम्” मनुः नाट्योक्तिं विनापि काव्ये राजदारके कुमारशब्दः प्रयुज्यते । “आप्तः कुमारानयनोत्सुकेन भोजेन दूतो- रघवे विसृष्टः” । “कुमारसैन्यं सपदि स्थितं च तत्” रघुः “तदानुजग्मतुः स्थाणुं कुमाराविव पाचकी” रामा० । विश्वसारोक्ते १५ मन्त्रमेदे पु० १६ विद्यायां स्त्री ङीप् । मन्त्रविशेषाणां संज्ञाभेदाश्च तन्त्रसारे दर्शिता यथा विश्वसारे निबन्धे च । “छिन्नोरुद्धः शक्तिहीनः पराङ्मुख उदीरितः । बधिरोनेत्रहीनश्च कीलितः स्तम्भितस्तथा । दग्धःस्रस्तश्च भीतश्च मलिनश्च तिरस्कृतः । भेदितश्च सुषुप्तश्च मदोन्मत्तश्च मूर्च्छितः । हृतवीर्य्यश्च भीमश्च प्रध्वस्तोबालकः पुनः । कुमारश्च युवा प्रौढोवृद्धो निस्त्रिंशकस्तथा । निर्व्वीजः सिद्धिहीनश्च मन्दः कू- टस्तथा पुनः । निरंशकः सत्वहीनः केकरोजीवही- नकः । धूमितालिङ्गितौ स्यातां मोहितश्च क्षुधार्त्तकः । अतिदीप्तोऽङ्गहीनः स्यादतिक्रुद्धः समीरितः । अति- क्रूरश्च सुब्रीडः शान्तमानस एव च । स्थानभ्रष्टश्च विक- लोनिःस्नेहः परिकीर्त्तितः । अतिवृद्धः पीडितश्च व- क्ष्याम्येषन्तु लक्षणम् । मनोर्यस्वादिमध्यान्तेष्वानिलं वीज- मुच्यते । संयुक्तं वा वियुक्तं वा पुराक्रान्तस्त्रिधा पुनः । चतुर्द्धा पञ्चधा वापि स मन्त्रश्छिन्नसंज्ञकः । आदिमध्या- वसानेषु भूवीजद्वयलाञ्छितः । रुद्धमन्त्रः स विज्ञेयोभ- [] क्तिमुक्तिविवर्जितः । मायात्रितयश्रीवीजराकाहीनस्तु योमनुः । शक्तिहीनः स कथितो यस्य मध्ये न विद्यते । कामवीजं मुखे माया शिरस्यङ्कुशमेव च । असौ परा- ङ्मुखः प्रोक्तोहकारो विन्दुलाञ्छितः । आद्यन्तमध्ये विन्दुर्व्वा न भवेद्बधिरः स्मृतः । पञ्चवर्णोमनुर्यःस्याद्रेफा- र्केन्दुविवर्ज्जितः । नेत्रहीनः स विज्ञेयो दुःखशो- कामयप्रदः । आदिमध्यावसानेषु हंसप्रासादवाग्भवौ । हकारोविन्दुमान् जीवो वावश्चापि चतुःकलः । माया नमामि च पदं नास्ति यस्मित् स कीलितः । एकं म- ध्ये द्वयं मूद्ध्नि यस्मिन्नस्त्रपुरन्दरौ । न विद्येते स मन्त्रस्तु स्तम्भितः सिद्धिवर्ज्जितः । वह्निर्वायुसमायुक्तो यस्य म- न्त्रस्य मूर्द्धनि । सप्तधा दृश्यते तन्तु दग्धमन्त्रं प्रचक्षते ।
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुमार, त् क केलौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त- चुरां-परं-अकं-सेट् ।) ह्रस्वी । अचुकुमारत् । इति दुर्गादासः ॥
कुमारं, क्ली, (कुमारयति नन्दति यत्र यस्मिन् सती- त्यर्थः ।) जात्यकाञ्चनम् । इति मेदिनी । खाँटि सोणा इति भाषा ॥
कुमारः, पुं, (कुत्सितो मारः कन्दर्पो यस्मात् ।) कार्त्तिकेयः तदुत्पत्तिविवरणन्तु कार्त्तिकेयशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ (तथा महाभारते । १ । ६६ । २३-२४ । “अग्नेः पुत्त्रः कुमारस्तु श्रीमान् शरवणालयः । तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्ठजः । कीर्त्तिकाभ्युपपत्तेश्च कार्त्तिकेय इति स्मृतः” ॥ कौ पृथिव्यां मारयति दुष्टान् । कु + मृ + णिच् + अच् ।) नाठ्योक्तौ युवराजः । इत्यमरः ॥ (राज- कुमारः । यथा, रघौ ७ । ६३ । “ततः प्रियोपात्तरसेऽधरौष्ठे निवेश्य दध्मौ जलजं कुमारः” ॥) शुकः । अश्ववारकः । (कुमारयति क्रीडतीति । कुमार-त् क क्रीडने + अच् ।) पञ्चवर्षीयबालकः । (यथा मनौ ७ । १७५ । “कन्यानां सम्प्रदानञ्च कुमाराणाञ्च रक्षणम्” ॥ “तस्यास्तु खल्वमरायाः प्रपतनार्थे खल्वेवमेव- कर्म्मणि क्रियमाणे जातमात्रे ऽस्यैव कुमारस्य कार्य्याण्येतानि कर्म्माणि भवन्ति तद्यथा-अश्म- नोः सङ्घट्टनं कर्णयोर्मूले शीतोदकेनोष्णोदकेन वा सुखपरिषेकः । तथा संक्लेशविहतान् प्राणान् पुनर्लभेत कृष्णकपालिका शूर्पेण चैनमभिनिष्पु- नीयाद् यद् यच्चेष्टं स्यात् यावत् प्राणानां प्रत्यागमं तत्तत् सर्व्वमेव कुर्य्युः । ततः प्रत्यागतप्राणं प्रकृति- भूतमभिसमीक्ष्य स्नानोदकग्रहणाभ्यामुपपाद- येत् । अथास्य ताल्वोष्ठकण्ठ-जिह्वा-प्रमार्ज्जन- मारभेत अङ्गुल्या सुपरिलिखितनखयासुप्रक्षा- लितोपधानकार्पासपिचुमत्या प्रथमं प्रमार्ज्जित- स्यास्यच शिरस्तालू कार्पासपिचुना स्नेहगर्भेण प्रतिच्छादयेत् । ततो ऽस्यानन्तरं कार्यं सैन्धवोप- हितेन सर्पिषा प्रच्छर्द्दनम्” । “दशम्यां निश्यतीतायां सपुत्त्रास्त्री सर्व्वगन्धौ- षधैर्गौरसर्षप-लोध्रैश्च स्नाता लघ्वहतवस्त्रं परि- धाय पवित्रेष्टलघुविचित्रभूषणवती संस्पृश्य मङ्ग- लान्युचितामर्च्चयित्वा च देवतां शिखिनः शुक्ल- वाससो व्यङ्ग्यांश्च ब्राह्मणान् स्वस्तिवाचयित्वा कुमार- महतेन शुचिवाससाच्छादयेत् । प्राक् शिरस- मुदक्शिरसं वा संवेश्य देवतापूर्व्वं द्विजातिभ्यः प्रणमतीत्युक्त्वा कुमारस्य पिता द्वे नामबी कार- येत् नाक्षत्रिकं नामाभिप्रायिकञ्च” । “कृते च नामकर्म्मणि कुमारं परीक्षितुमुपक्रामे दायुषः प्रमाण ज्ञान-हेतोः । तत्रेमान्यायुष्मतां कुमाराणां लक्षणानि भवन्ति तद्यथा -- एकै- कजा मृदवोऽल्पाः स्निग्धाः सुबद्धमूलाः कृष्णाः केशाः प्रशस्यन्ते । स्थिरा बहला त्वक् प्रकृत्या- कृतिसुस्रम्पन्नमीषत्प्रमाणातिरिक्तमनुरूपमात- [] पत्रोपमं शिरः प्रशस्यते । व्यूढं दृढं समं सु- श्लिष्टशङ्खसन्ध्यर्द्धव्यञ्जनमुपचितं बलिनमर्द्धचन्द्रा- कृतिललाटं बहलौ विपुलसमपिठौ समौ नीचौ वृद्धौ पृष्ठतोऽवनतौ सुश्लिष्टकर्णपुटकौ महा- च्छिद्रौ कर्णौ ईषत् प्रलम्बिन्यावसङ्गते समे संहते महत्यौ भ्रुवौ समे समाहितदर्शने व्यक्त- भागविभागे बलवती तेजसोपपन्ने स्वाङ्गोपाङ्गे चक्षुषी । ऋज्वी महोच्छ्वासावंशसम्पन्नेषदवन- ताग्रा नासिका । महदृजु-सुनिविष्टदन्तमास्यम् । आयामविस्तरोपपन्ना श्लक्ष्णा तन्वी प्रकृतियुक्ता पाटलवर्णा जिह्वा । श्लक्ष्णं युक्तोपचयमुष्णोपपन्नं रक्तं तालु । महानदीनः स्निग्धोऽनुनादी गम्भीर- समुत्थो धीरस्वरः । नातिस्थूलौ नातिकृशौ विस्तारोपपन्नावास्य प्रच्छादनौ रक्तावोष्ठौ । म- हत्थौ हनुवृत्तौ । नातिमहती ग्रीवा । व्यूढमुप- चितमुरो गूढं जत्रु पृष्ठवंशश्च । विकृष्टान्तरौ स्तनौ, अंसपातिनी स्थिरे पार्श्वे, वृत्तपरिपूर्णायतौ बाहू, स
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुमार" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें