🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:03:34 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कौमार
kaumāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कौमार संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰कौमारी]
१. कुमार अवस्था । जन्म से पाँच वर्ष तक की अवस्था । विशेष — तंत्र के एक मत से सोलह वर्ष तक की अवस्था को कौमार कहते हैं ।
२. एक प्रकार की सृष्टि जिसकी रचना सनत्कुमार ने की थी ।
३. कुमार ।
४. एक पर्वत का नाम ( को॰) ।
५. कुमारी का पुत्र । कौमारिकेय (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कौमार mf(ई)n. (fr. कुमार, or ˚री, Pāṇ. iv, 2, 13), juvenile, youthful, belonging to a youth or young girl, maiden, maidenly, (कौमार लोक, the youths and girls, AV. xii, 3, 47; कौमारी भार्या [Pat. & Kāś. on Pāṇ. iv, 2, 13], ‘a virgin wife, one who has not had a husband previously’, R.; कौमार पति [Kāś.; or ˚र भर्तृ, Pat. on Pāṇ. iv, 2, 13], ‘a man who marries a virgin’, Kathās. cxxvii, 55; कौमार व्रत, a vow of abstinence, MBh.)
soft, tender, W.
relating to the god of war, belonging or peculiar to him, relating to Sanat-kumāra, MBh.; BhP.; Kathās. ii, 76; Parāś.; Madhus.
कौमार m. the son of a maiden, L.
N. of a mountain (cf. -पर्वत), MBh. vi, 426
कौमार m. pl. the followers of Kumāra's grammar, Prauḍh.
कौमार n. childhood, youth (from birth to the age of five), maidenhood (to the age of sixteen), Mn. ix, 3; MBh.; R. &c.
कौमार n. (ifc. f(आ). ), Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (316,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कौमार a. (री f.) [कुमार-अण्] 1 Juvenile, youthful, virgin, maidenly (of men and women); कौमारः पतिः, कौमारी भार्या. --2 Soft, tender. --3 Belonging to the god of war; Māl. 1. 1. --री 1 The wife of one who has not married another wife. --2 The Śakti (power) of Kārtikeya. --रं 1 Childhood (to the age of five). --2 Maidenhood (to the age of sixteen), virginity; पिता रक्षति कौमरे भर्ता रक्षति यौबने Ms. 9. 3; देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं योवनं जरा Bg. 2. 13. --Comp. --बंधकी a harlot; Māl. 7. --भृत्यं the rearing and general treatment of children. --राज्यं the position of an heirapparent. --हर a. marrying or gaining a woman as a girl; यः कौमारहरः स एव हि वरः K. P. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0428-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कौमार पु० अपूर्व्वपतिकां कुमारीमुपपन्नः पतिः “कौमारा रापूर्व्ववचने” पा० नि० । अपूर्व्वपतिकायाः कुमार्य्या १ वोढरि । कुमारस्य भावः “प्राणभृद्वयो वचनत्वात् अञ् । “जातः कुं पृथिवीं पद्भ्यां मारयेत् स कुमारकः । इति प्रधानतो विद्धि कौमारं प्राग्भवावदतः” इत्युक्तावधिके “कौमारं पञ्चमावधि” इत्यन्ते २ वयोवस्थाभेदे न० । “देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा” गीता । “पिता रक्षति कौमारे भर्त्ता रक्षति यौवने” मनुः । कु- मार एव स्वार्थे अण् । ३ कुमारे शब्दचिन्ता० । कुमारस्य सनत्कुमारस्येदम् अण् । ४ सर्गभेदे पु० स च सर्गः सनत् कुमारादिसर्ज्जनपूर्व्वकत्वात् तन्नामकः । “कौमार आर्षः प्राजपत्योमानव इत्यादिसर्गनामानि” श्रीधरः । “सएव प्रथमं देवः कौमारं सर्गमाश्रितः । चचार दुश्चरं ब्रह्मा ब्रह्मचर्य्यमखण्डितम्” भान० १, ३, ७, “वैकारिकस्तु यः प्रोक्तः “कौमारस्तूभवात्मकः” भाग० ३, १, २०, ५, ५ कुमारसम्बन्धिनि त्रि० “तत्र विद्याव्रतस्नातः कौमारं व्रतमास्थितः” भा० व० ९५ अ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2277,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कौमारं, क्ली, (कुमारस्य कर्म्म भावो वा । वयोवचन- त्वादञ् ।) कुमारावस्था । (“जातः कुं पृथिवीं पद्भ्यां भारयेत् तत्कुमारकः । इति प्रमाणतो विद्धि कौमारं प्राग्भवाब्दतः” ॥ [] इत्युक्तावधिके “कौमारं पञ्चमावधि” । इत्यन्ते वयोवस्थाभेदे । सा तु जन्मावधिपञ्चमवर्षपर्य्यन्ता । इत्यर्थः ॥) तन्त्रमते षोडशवर्षपर्य्यन्ता । (यथा, भगवद्गीतायाम् । २ । १३ । “देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति” ॥ पुं, कुमारस्य सनत्कुमारस्य इदं अण् सृष्टिभेदः । यथा, “कौमार आर्षः प्राजापत्यो मानव इत्यादि सर्गनामानि” । इति श्रीधरः । तथा च भाग- वते । १ । ३ । ६ । “स एव प्रथमं देवः कौमारं सर्गमाश्रितः । चचार दुश्चरं ब्रह्मा ब्रह्मचर्य्यमखण्डितम्” ॥) तद्वति पुं, स्त्री । इति शब्दमाला ॥ अपूर्व्वपतिं कुमारीं पतिरुपपन्नः “कौमारापूर्व्ववचने । ४ । २ । १३ । इति द्वितीयान्तादुपयमनकर्त्तर्य्यण्प्रत्य- येन साधुः ॥ अपूर्व्वपतिकुमारीपतिः । इति सिद्धान्तकौमुदी ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-208-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें