🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:51:22 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उद्देश
uddeśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उद्देश संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उद्दिष्ट, उद्देश्य उद्देशित]
१. अभि- लाषा । चाह । इष्ट । मंशा । मतलब । अभिप्राय ।
२. हेतु । कारण ।
३. अनुसंधान ।
४. न्याय में प्रतिज्ञा ।
५. स्पष्टीकरण [को॰] ।
६. निश्चयन । निर्धारण (को॰) ।
७. उच्च स्थान । ऊँचा पद (को॰) ।
८. स्थान । जगह (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-देश m. the act of pointing to or at, direction
ascertainment
brief statement
exemplification, illustration, explanation
mentioning a thing by name, MBh.; Bhag.; Suśr.; Pañcat. &c.
assignment, prescription
stipulation, bargain, MBh.; R.
quarter, spot, region, place
an object, a motive
upper region, high situation, MBh.; Pañcat.; Śak. &c.
(in Nyāya phil.) enunciation of a topic (that is to be further discussed and elucidated), Nyāyak.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (188,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्देशः 1 Pointing to or at, directing; सूर्योद्देशेन तिला दातव्याः Pt. 2 in the name of. --2 Mention, specification; सार्धप्रहरद्वयोद्देशे Pt. 5; स्वरसंस्कारोद्देशः Nir. --3 Illustration, explanation, exemplification. --4 Ascertainment, determination, inquiry, investigation, search. --5 A brief statement or account; एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया Bg. 10. 40. --6 Assignment, allotment. --7 Stipulation, bargain. --8 Object, motive. --9 A spot, region, place; अहो प्रवातसुभगोयमुद्देशः Ś. 3; M. 3; वन˚ a part of the forest. --10 Upper region, high position. --11 (In phil.) The enunciation of a thing by its name (which is to be further discussed and explained), the other two processes being लक्षण and परीक्षा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0307-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्देश पु० उद् + दिश + घञ । १ अनुसन्धाने, २ अन्वेषणे, ३ अभि लाषे ४ उपदेशेच । आधारे घञ् । ५ उपदेशदेशे “यथोद्देशं संज्ञापरिभाषम्” व्या० परिभाषा । व्याख्यातैषा नागेशेन “उद्देशमनतिक्रम्य यथोद्देशम् । उद्देश उपदेशदेशः । अघिकरणसाधनश्चायम् । यत्र देशे उपदिश्यते तद्देश एव वाक्यार्थबोधेन गृहीतसत्तया गृहीतपरिभाषार्थेन च सर्वत्र शास्त्रे व्यवहारः । देशश्चोच्चारणकाल एवात्र शास्त्रे व्यवह्रियते । तत्तद्वाक्यार्थबोधे जाते भविष्यति किञ्चिदनेन प्रयोजनमिति ज्ञानमात्रेणसन्तुष्यद्यथाश्रयग्रा- हिप्रतिपत्त्यपेक्षोऽयम्” इति “इदित्” पा० १, १, ११ सूत्रे कैयटः । केचित्तु परिभाषाविषये “तस्मिन्” पा० १, १, ६६ इत्यादिवाक्यार्थबोधे मप्तमोनिर्देशादि क्वेति पर्य्यालोचनायां सकलतद्विध्युपस्थितौ सकलतत्संस्काराय गुणभेदं परिकल्प्यै कवाक्यतयैब नियमः । कार्य्यकालपक्षे तु त्रिपाद्यामप्युप- स्थितिरिति विशेषः । एतदेवाभिप्रेत्य “अधिकारो नाम त्रिप्रकारः कश्चिदेकदेशस्थः सर्वशास्त्रमभिज्वलयति यथा प्र- [] दीपः सुप्रज्वलितः सर्वं वेश्माभिज्वलयतीति” “षष्ठी स्थाने” [१, १, ४९ इति पा० सूत्रे भाष्य उक्तम् । अधिकारशब्देन पारार्थ्यात् परिभाषाप्युच्यते । “कश्चित्परिभाषारूप” इति कैयटः । दीपो यथा प्रभाद्वारा सर्वगृहप्रकाशक एवमेत- त्स्वबुद्धिजननद्वारा सर्वशास्त्रोपकारकमिति तत्तात्पर्यम् । एतच्च पक्षद्वयसाधारणं भाष्यं, पक्षद्वयेऽपि प्रदेशैकवाक्य ताया इतः प्रतीतेः । तत्रैतावान्विशेषः । यथोद्देशे परिभाषादेशे सर्वविचिसूत्रबुद्धावात्मभेदं परिकल्प्य तैरेक- वाक्यतापरिभाषणम् । तदुक्तं “क्ङिति च” १, १, ५ पा० इति सूत्रे कैयटेन । “यथोद्देशे प्रधानान्यात्मसंस्काराय संनिधीयमानानि गुणभेदं प्रयुञ्जत इति” । कार्य्यकाले तु तत्तद्विधिप्रदेशे परिभाषाबुद्ध्यैकतेति । अत्रैकदेशस्थ इत्य- नेन तत्र तत्र तत्तद्बुद्धावपि तत्तद्देशस्थत्वं वारयति यथा व्यवहर्तॄणां कार्यार्थमनेकदेशगमनेऽपि न तत्तद्वेशीयत्वव्यव- हारः किं त्वभिजनदेशीयत्वव्यवहार एव तद्वत्” । ६ संक्षेपे “एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरोमया” गीता “समासकथनमुद्देशः इति सुश्रुतोक्ते ७ तन्त्राधिकरणभेदे । उत्कृष्टोदेशः प्रा० स० । ७ उत्कृष्टदेशे च “नवने नन्दनो- द्देशे न चैत्ररथसंश्रये” रामा० । “अस्ति क्वचिद्वनोद्देशे” हितो० भूरिप्रयीगः ततस्तसिल् । उद्देशादित्याद्यर्थे अव्य० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1176-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्देशः, पुं, (उत् + दिश् + घञ् ।) अनुसन्धानम् । अन्वेषणम् ॥ (न्यायमते नाम्ना निर्द्देशः । अभि- धानं यथा, -- “पदार्थोद्देशः” । समासकथनम् । यथा, “समासकथनमुद्देशः । यथा, शल्यमिति” ॥ पर्ब्बतस्य गण्डकूपः । निर्द्देशः । विवरणम् । “इत्येष ते ग्रहोद्देशो मानुषाणां प्रकीर्त्तितः” । इति महाभारते । स्थानम् । प्रदेशः । “सपर्ब्बतवनोद्देशा दक्षिणार्थे स्वयम्भुवा” । इति महाभारते ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-241-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें