🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:16:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्वाद
svāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वाद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी पदार्थ के खाने या पीने से रसनेंद्रिय को होनेवाला अनुभव । जायका । जैसे,—(क) इसका स्वाद खट्टा है या मीठा, यह तुम क्या जानो ।(ख) आज भोजन में बिलकुल स्वाद नहीं है ।
२. काव्यगत रसाननभूति या आनंद । काव्य में चमत्कार सौंदर्य । जैसे,—उनकी कविता ऐसी सरस और सरल होती है कि सामान्य जन भी उसका स्वाद ले सकते हैं ।
३. मजा । जैसे,—जान पड़ता है,आपको लड़ाई झगड़े मे बड़ा स्वाद मिलता है । क्रि॰ प्र॰—लेना ।—मिलना । मुहा॰—स्वाद चखाना=किसी को उसके किए हुए अपराध का दंड देना । बदला लेना । जैसे,—मैं तुम्हें इसका स्वाद चखाऊँगा ।
४. चाह । इच्छा । कामना । उ॰—(क) गंधमाद रन स्वाद चल्यो घन सरिस नाद करि । लै द्विज आसिरवाद परम अहलाद हृदय भरि ।—गोपाल (शब्द॰) । (ख) द्विज अरपहिं आसिरबाद पढ़ि । नमत तिन्है अहलाद मढ़ि । नृप लसेउ सुरथ जय स्वाद चढ़ि । करत सिंह सम नाद बढ़ि ।—गोपाल (शब्द॰) ।
५. मीठा रस । (डिं॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वाद m. taste, flavour, savour, Hariv.; Kāv.; Kathās.
the beauty or charm (of a poem), Sāh.
स्वाद , स्वादु &c. See p. 1279, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1279,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वादः, स्वादनं [स्वद्-स्वाद्-वा घञ्] 1 Taste, flavour. --2 Tasting, eating, drinking. --3 Liking, relishing, enjoyment. --4 Sweetening.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1162-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वाद पीतौ अक० प्रीणने लेहने च सक० भ्वा० आ० सेट् । स्वादते आस्वादिष्ट ।
स्वाद पु० स्वद--स्वाद--वा घञ् । १ रसानुभवे २ प्रीतौ ३ प्रीणने ४ लेहने च । ल्युट् । स्वादनमप्यत्र न० । रसानुभवप्रकारः सा० द० उक्तो यथा “न जायते तद स्वादो विना रत्थादिवासनाम्” वासना चेदानीन्तनी प्राक्तनी च रसास्वादहेतुः । तत्रा । यदि आद्या न ल्याच्छोत्रियजरन्मीमांसकादीनामपि सा स्यात् । यदि द्वितीया न स्याद् यद्रागिणामपि केषाञ्चिद्रसोद्बीधो न दृश्यते तन्न स्मात् । उक्तञ्च धर्म- दत्तेन “सवासनानां सभ्यानां रसस्यास्वादनं भवेत् । निर्वासतास्वु रङ्गान्तःकाष्ठकड्याश्मसन्निभाः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5387,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वाद, ङप्रीतिलिहोः । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०-सक०-सेट् ।) दन्त्यादिः । प्रीतिः प्रीतिकरणम् । लिट्रसोपादानम् । ङ । “अपां हि तृप्ताय न वारिधारा स्वादुः सुगन्धिः स्वदते तुषारा ।” इति श्रीहर्षः । “स्वर्दते विविधास्वादं स्वादते च रसायनम् ॥” इति हलायुधः । इति दुर्गादासः ॥
स्वादः, पुं, (स्वाद् + घञ् ।) रसग्रहणम् । (यथा, कथासरित्सागरे । ६५ । १४१ । “सभार्य्यः स तदा भुङ्क्ते सक्तूँल्लवणवर्ज्जितान् । अन्यस्यान्नस्य बुबुधे नैव स्वादं स जातुचित् ॥” प्रीतिकरणम् । इति स्वादधातोरल्प्रत्ययेन निष्पन्नः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-490-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्वाद" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें