🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:13:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आस्वाद
āsvāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आस्वाद संज्ञा पुं॰ [सं॰] रस । स्वाद । जायका । मजा । उ॰— संस्कार से मुक्त सह्वदय पुरुष रस का आस्वाद लेते हैं ।— रस क॰, पृ॰ १८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-स्वाद m. eating with a relish, tasting, enjoying (also metaphorically), Mn.; Kathās.; Sāh.; Yājñ. &c.
flavour, taste, R.; Pañcat.; Megh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (162,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आस्वाद a. Tasting, eating. --दः 1 Tasting, eating; चूतांकुरास्वादकषायकंठः Ku. 3. 32; काव्यामृतरसास्वादः H. 1. 152; मूखास्वादः Y. 3. 229 kissing. --2 Relish, flavour, taste; ज्ञातास्वादो विवृतजघनां को विहातुं समर्थः Me. 41; सुखास्वादपरः H. 4. 76; चित्रास्वादकथैर्भृत्यैः Pt. 1. --3 Enjoying, experiencing; ˚वत् a. delicious in flavour, palatable; आस्वादवद्भिः कवलैस्तृणानां R. 2. 5.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0271-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आस्वाद पु० आ + स्वद--कर्म्मणि घञ् । १ मधुरादिरसे २ शृङ्गा- रादिरसे च । भावे घञ् । ३ रसानुभवे । “मध्वापातोवि- षास्वादः, मनुः “न जायते तदास्वादो विना रत्यादिवा- सनाम् । “तदास्वादे विभावादेः परिच्छेदो न विद्यते” सा० द० “चूताङ्कुरास्वादकषायकण्ठः” कुमा० । आस्वादश्च [] माधुर्य्यादिरसानुभवहेतुव्यपारभेदः स च लोके चर्व्वणादि शृङ्गारादिरसास्वादे अन्यविधएव व्यापारः यथाह सा० द० । “न जायते तदास्वादोविना रत्यादिवासनाम् । वासना चेदानीन्तनी प्राक्तनी च रसास्वादहेतुः तत्र यदि आद्या न स्यात् श्रोत्रियजरन्मीमांसकादीनामपि सा स्यात् यदि द्वितीया न स्यात् रागिणामपि केषाञ्चिद्रसोद्बोधोन दृश्यते तन्न स्यात् उक्तञ्च धर्म्मदत्तेन “सवासनानां सभ्यानां रसस्यास्वादनं भवेत् । निर्व्वासनास्तु रङ्गान्तःकाष्ठकुड्या- श्मसन्निभाः” इति । ननु कथं रामादिरत्याद्युद्बोधकारणैः सीतादिभिः सामाजिकरत्याद्युद्बोधैत्युच्यते । व्यापा- रोऽस्ति विभावादेर्नाम्ना साधारणीकृतिः । तत्प्रभावेन यस्यासन् पाथोधिप्लवनादयः । सभ्यानां तदभदन स्वात्मानं प्रतिपद्यते । ननु कथं मनुष्यमात्रस्य समुद्रलङ्घनादावु- त्साहोद्बोधैत्युच्यते । उत्साहादिसमुद्बोधः साधारण्या- भिमानतः । नृणामपि समुद्रादिलङ्घनादौ न दुष्यति । रत्यादयोऽपि साधारण्येन प्रतीयन्ते इत्याह । साधारण्येन रत्यादिरपि तद्वत् प्रतीयते । रत्यादेरपि ह्यात्मगतत्वेन प्रतीतौ सभ्यानां पीडातङ्कादिर्भवेत् परगतत्वेन त्वरस्य- त्वापातः । विभावादयोऽपि प्रथमतः साधारण्येन प्रतीयन्ते इत्याह । परस्य न परस्येति ममेति न ममेति च । तदा- स्वादे विभावादेः परिच्छेदोन विद्यते । ननु तथापि कथमेवमलौकिकत्वमेतेषां विभावादीनामित्युच्यते । विभा- वनादिव्यापारमलौकिकमुपेयुषाम् । अलौकिकत्वमेतेषां भूषणं न तु दूषणम् । आदिशब्दादनुभावनसञ्चारणे । तत्र विभावनं रत्यादेर्विशेषेण आस्वादाङ्कुरणयोग्यता- नयनम् । अनुभावनमेवंभूतस्य रत्यादेः समनन्तरमेव रसा दिरूपतया भावनम् । सञ्चारणं तथाभूतस्यैतस्य सम्यक्- चारणम् । विभावादीनां यथासंख्यं कारणकार्य्यसह- कारित्वे कथं त्रयाणामपि रसोद्बोधे कारणत्वमित्युच्यते कारणकार्य्यं सञ्चारिरूपा अपि हि लोकतः । रसोद्बोधे विभावाद्याः कारणान्येव ते मताः । ननु तर्हि कथं रसास्वादे तेषामेकः प्रतिभासैत्युच्यते । प्रतीयमानः प्रथमं प्रत्येकं हेतुरुच्यते । ततः संवलितः सर्व्वोविभावादिः सचेतसाम् । प्रपानकरसन्यायाच्चर्व्व्यमाणोरसोभवेत् । यथा खण्डमरिचादीनां संमेलनादपूर्व्वैव कश्चिदास्वादः प्र- पानकरसे संजायते विभावादिसंमेलनादिहापि तथेत्यर्थः” “ज्ञातास्वादो विवृतजघनां को विहातुं समर्थः” येमदू० ल्युट् । आस्वादनमप्यत्र न० उक्त सा० द० वाक्ये उदा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0895-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें