🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:26:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

इष्टि
iṣṭi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इष्टि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. इच्छा । अभिलाषा ।
२. व्याकरण में भाष्यकार की वह समति जिसके विषय में सूत्रकार ने कुछ न लिखा हो । व्याकरण का वह नियम जो सूत्र और वार्तिक में न हो ।
३. यज्ञ ।
४. हवि ।
५. प्रप्ति तथा सिद्धि के निमित्त होनेवाला प्रयत्न ।
६. निवेदन ।
७. निमंत्रण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. इष्टि f. impulse, acceleration, hurry
invitation
order
despatch, RV.
2. इष्टि इस्, f. seeking, going after, RV.
endeavouring to obtain
wish, request, desire, RV.; VS. &c.
any desired object
a desired rule, a desideratum, a N. applied to the statement of grammarians who are considered as authoritative.
3. इष्टि f. sacrificing, sacrifice
an oblation consisting of butter, fruits, &c., opposed to the sacrifice of an animal or Soma, RV. i, 166, 14; x, 169, 2; ŚBr.; ĀśvŚr.; Yājñ.; Mn.; Śak.; Ragh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (169,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इष्टिः f. [इष्-क्तिन्] 1 Wish, request, desire. --2 Seeking, striving to get. --3 Any desired object. --4 A desired rule or desideratum; (a term used with reference to Patañjali's additions to Kātyāyana's Vārtikas; इष्टयो भाष्यकारस्य, इति भाष्यकारेष्ट्या &c., cf. उपसंख्यान). --5 Impulse, hurry. --6 Invitation, order. --7 (यज्-क्तिन्) A sacrifice. --8 An oblation consisting of butter, food &c. --Comp. --अयनं a sacrifice lasting for a long time. --पचः {1} a miser. {2} a demon; an Asura; so ˚मुष्. --पशु an animal to be killed at a sacrifice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0281-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इष्टिः, स्त्री, (इष्, यज् वा + क्तिन् ।) अभिलाषः । (इति भाष्यकारेष्ट्या गतार्थत्वात् । इति पाणिनिः ।) यागः । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । १० । ४ । “आरेभिरे जितात्मामः पुत्त्रियामिष्टिमृत्विजः” । “प्राजापत्यं निरूप्येष्टिं सर्व्वदेवसदक्षिणां” । इति मनुः । ६ । ३८ ।) श्लोकसंग्रहः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-215-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें