🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:27:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

एषण
eṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
एषण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. इच्छा । अभिलाषा । चाहना ।
२. लेने का यत्न करना । पाने का प्रयास करना ।
३. दबाना ।
४. रोग की जाँच करना ।
४. लोहे का बाण [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. एषण f(आ)n. impulse, ardent desire, BhP.
2. एषण mfn. seeking for, wishing, Nir.
एषण m. an iron arrow, L.
एषण n. the act of seeking, begging, solicitation, MBh.
medical examination, probing, Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (232,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एषण a. Seeking. --णः An ironarrow. --णं 1 Seeking. --2 Wish, desire. --3 Driving, pressing. --4 Probing. --णा 1 Seeking; wish, desire. --2 Begging, request. --णी 1 A goldsmith's balance. --2 A probe (of iron or steel).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0357-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एषण पु० एषते शत्रुहृदयम् ल्यु । १ लौहमयवाणे हलायुधः । इष इच्छायां णिच् भावे--युच् । एषणा २ प्रेरणायां ३ पुत्रलोकवित्तकामनायाञ्च स्त्री “न कश्चिदन्यः पंसार उक्तादस्त्येषणात्रयात्” वेदा० । “तमात्मानं विदित्वा व्राह्मणाः पुत्रेषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्य्यं चरन्ति । या ह्येव पुत्रैषणा सा वित्तैषणा या वित्तैषणा सा लौकैषणोभे ह्येते एषणे [] भवतः” शत० ब्रा० १४, ६, ४, १, “पुत्रैषणा पुत्रोत्पत्ति- मुद्दिश्य दारसंग्रहेच्छालक्षणा । वित्तं द्विविधं मानुषं गवादि, दैवं विद्यादि, तस्य कर्म्मणा साधनस्य गवादेरु- पादानरूपा इच्छा वित्तैषणाऽनेन कर्म्म कृत्वा पितृलोकं ज्येष्यामीति विद्यासंयुक्तेन वा देवलोकम् । केवलया वा हिरण्यगर्भविद्यया देवेन वित्तेन देवलोकं जेष्यामीतीच्छा लोकैषणा । एवमेकत्वेऽपि लोकैषणायाः साधनमन्त- रेणासिद्धेः साध्यसाधनाभेदेन द्वैविध्यमाह उभे हीति” भा० । “अपहतसकलैषणामलात्मन्यविरतमेधितभाव नोपहूतः” भाग० ४, ३१, १८, एष्यते ज्ञायते मानमनया करणे ल्युट् ङीप् एषणी । ४ तुलासाधने (निक्ति) मानयन्त्रभेदे मेदिनिः । स्वार्थे कन् । एषणिकाऽप्यत्र । अमरः । एषते व्रणपारमनया करणे ल्युष्ट् ङीप् । (वेल- कार) ५ व्रणस्फोटनास्त्रभेदे मेदि० । भावे ल्युट् । सु- श्रुतोक्ते ६ व्रणविदारणव्यापारभेदे । तत्र हि “यन्त्रकर्म्मा- णि तु निर्य्यातनपूरणेत्याद्युपक्रमे “चूषणैषणदारणेत्यादि पठित्वा चतुर्विंशतिरित्युक्तम् । तत्र एषणमभ्यन्तरे शस्त्र- प्रवेशनेन पूयादेरपसारणम् । तत्साधनशस्त्रमेषणी यथा ह सुश्रुतः “विं शतिः शस्त्राणि तद्यथा मण्डलाग्रकरपत्रे- त्याद्युपक्रमे “वडिशदन्तशङ्क्वेषणी” इत्युक्त्वा “एषण्येषणे आनुलोम्ये च” इति तत्प्रयोजनमुक्तम् । एषणमभ्यन्तर- गमनमानुलोम्यं विस्राबणम् तत्रैव एषणीलक्षणं “एषणी गण्डूपदाकारमुखी” उक्तम् । “एष्येष्वेषण्यलाभे तु बाला- ङ्गुल्यङ्कुरा हिताः” मुश्रुतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1542-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एषणः, पुं, (इष् + ल्यु ।) लौहमयबाणः । इति हलायुधः ॥ (यथा, भागवते ७ । ९ । ३९ । “कामातुरं हर्षशोकभयैषणार्त्तं तस्मै कथं तव पतिं विमृ शमि दीनः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-299-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें