🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:41:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

एषण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

एषण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

एषण

अर्थ: लोहे का तीर

व्युत्पत्ति: एष्-ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. एषण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. एषण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — एषण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाएषणःएषणौएषणाः
द्वितीयाएषणम्एषणौएषणान्
तृतीयाएषणेनएषणाभ्याम्एषणैः
चतुर्थीएषणायएषणाभ्याम्एषणेभ्यः
पञ्चमीएषणात् / एषणाद्एषणाभ्याम्एषणेभ्यः
षष्ठीएषणस्यएषणयोःएषणानाम्
सप्तमीएषणेएषणयोःएषणेषु
सम्बोधनहे एषणहे एषणौहे एषणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — एषण
एषण
eṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
एषण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. इच्छा । अभिलाषा । चाहना ।
२. लेने का यत्न करना । पाने का प्रयास करना ।
३. दबाना ।
४. रोग की जाँच करना ।
४. लोहे का बाण [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. एषण f(आ)n. impulse, ardent desire, BhP.
2. एषण mfn. seeking for, wishing, Nir.
एषण m. an iron arrow, L.
एषण n. the act of seeking, begging, solicitation, MBh.
medical examination, probing, Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (232,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एषण a. Seeking. --णः An ironarrow. --णं 1 Seeking. --2 Wish, desire. --3 Driving, pressing. --4 Probing. --णा 1 Seeking; wish, desire. --2 Begging, request. --णी 1 A goldsmith's balance. --2 A probe (of iron or steel).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0357-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एषण पु० एषते शत्रुहृदयम् ल्यु । १ लौहमयवाणे हलायुधः । इष इच्छायां णिच् भावे--युच् । एषणा २ प्रेरणायां ३ पुत्रलोकवित्तकामनायाञ्च स्त्री “न कश्चिदन्यः पंसार उक्तादस्त्येषणात्रयात्” वेदा० । “तमात्मानं विदित्वा व्राह्मणाः पुत्रेषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्य्यं चरन्ति । या ह्येव पुत्रैषणा सा वित्तैषणा या वित्तैषणा सा लौकैषणोभे ह्येते एषणे [] भवतः” शत० ब्रा० १४, ६, ४, १, “पुत्रैषणा पुत्रोत्पत्ति- मुद्दिश्य दारसंग्रहेच्छालक्षणा । वित्तं द्विविधं मानुषं गवादि, दैवं विद्यादि, तस्य कर्म्मणा साधनस्य गवादेरु- पादानरूपा इच्छा वित्तैषणाऽनेन कर्म्म कृत्वा पितृलोकं ज्येष्यामीति विद्यासंयुक्तेन वा देवलोकम् । केवलया वा हिरण्यगर्भविद्यया देवेन वित्तेन देवलोकं जेष्यामीतीच्छा लोकैषणा । एवमेकत्वेऽपि लोकैषणायाः साधनमन्त- रेणासिद्धेः साध्यसाधनाभेदेन द्वैविध्यमाह उभे हीति” भा० । “अपहतसकलैषणामलात्मन्यविरतमेधितभाव नोपहूतः” भाग० ४, ३१, १८, एष्यते ज्ञायते मानमनया करणे ल्युट् ङीप् एषणी । ४ तुलासाधने (निक्ति) मानयन्त्रभेदे मेदिनिः । स्वार्थे कन् । एषणिकाऽप्यत्र । अमरः । एषते व्रणपारमनया करणे ल्युष्ट् ङीप् । (वेल- कार) ५ व्रणस्फोटनास्त्रभेदे मेदि० । भावे ल्युट् । सु- श्रुतोक्ते ६ व्रणविदारणव्यापारभेदे । तत्र हि “यन्त्रकर्म्मा- णि तु निर्य्यातनपूरणेत्याद्युपक्रमे “चूषणैषणदारणेत्यादि पठित्वा चतुर्विंशतिरित्युक्तम् । तत्र एषणमभ्यन्तरे शस्त्र- प्रवेशनेन पूयादेरपसारणम् । तत्साधनशस्त्रमेषणी यथा ह सुश्रुतः “विं शतिः शस्त्राणि तद्यथा मण्डलाग्रकरपत्रे- त्याद्युपक्रमे “वडिशदन्तशङ्क्वेषणी” इत्युक्त्वा “एषण्येषणे आनुलोम्ये च” इति तत्प्रयोजनमुक्तम् । एषणमभ्यन्तर- गमनमानुलोम्यं विस्राबणम् तत्रैव एषणीलक्षणं “एषणी गण्डूपदाकारमुखी” उक्तम् । “एष्येष्वेषण्यलाभे तु बाला- ङ्गुल्यङ्कुरा हिताः” मुश्रुतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1542-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एषणः, पुं, (इष् + ल्यु ।) लौहमयबाणः । इति हलायुधः ॥ (यथा, भागवते ७ । ९ । ३९ । “कामातुरं हर्षशोकभयैषणार्त्तं तस्मै कथं तव पतिं विमृ शमि दीनः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-299-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
एषणएषण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: एषण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

एषण 📚 ➤ लोहे का तीर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
एषण 📚इच्छा । अभिलाषा । चाहना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • एषण: एष्-ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें