🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:40:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जलपति
jalapati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जलपति संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वरुण ।
२. समुद्र ।
३. पूर्वाषाढ़ा नक्षत्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जल—पति m. ‘water-lord’, Varuṇa, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (415,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जलपति पु० ६ त० । १ वरुणे । हेमच० । तस्य जलपतित्व- कथा काशीख० १२ अ० यथा “ततस्तं तनयः पृष्ट्वा पितरं प्रणिपत्य च । जगाम तूर्णं तपसे श्रीमद्वाराणसीं पुरीम् । तत्र तप्त्वा तपो घोरं लिङ्गं संस्थाप्य शाम्भवम् । पञ्च वर्षसहस्राणि स्थितः पाषाणनिश्चलः । आविरासीन्महादेवस्तुष्ट- स्तु तपसा ततः । उवाच कार्द्दमे! व्रूहि कं ददामि वरोत्तमम् । कार्द्दमिरुवाच । यदि नाथ! प्रसन्नोऽसि भक्तानामनुकम्पन! । सर्वासामाधिपत्यं मे देह्यपां याद- सामपि । इति श्रुत्वा महेशानः सर्वचिन्तितदः प्रभुः । अभ्यषिञ्चत् ततस्तञ्च वारुणे परमे पदे । रत्नानामब्धि- जातानामब्दानां सरितामपि । सरसां पल्वलानाञ्च वाप्यन्धुस्रोतसां पुनः । जलाशयानां सर्वेषां प्रतीच्याश्चैव वै दिशः । अधीश्वरः पाशपाणिर्भव सर्वामरप्रियः” ३ समुद्रे जलं पतिरस्य । ३ पूर्वाषाढानक्षत्रे च जलनाथा- दयोऽप्यत्र ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3069,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जलपतिः, पुं, (जलस्य पतिः ।) वरुणः । इति हेमचन्द्रः । २ । १०२ ॥ (अस्य जलपतित्वकथा यथा, काशीखण्डे । १२ । ८९ -- ९५ । “ततस्तं तनयः पृष्ट्वा पितरं प्रणिपत्य च । जगाम तूर्णं तपसे श्रीमद्वाराणसीं पुरीम् ॥ तत्र तप्त्वा तपो घोरं लिङ्गं संस्थाप्य शाम्भवम् । पञ्चवर्षसहस्राणि स्थितः पाषाणनिश्चलः ॥ आविरासीन्महादेवस्तुष्टस्तत्तंपसा ततः । उवाच कार्द्दमे ! ब्रूहि कं ददामि वरोत्तमम् ॥ कार्द्दमिरुवाच । यदि नाथ ! प्रसन्नोऽसि भक्तानामनुकम्पक ! । सर्व्वासामाधिपत्यं मे देह्यपां यादसामपि ॥ इति श्रुत्वा महेशानः सर्व्वचिन्तितदः प्रभुः । अभ्यषिञ्चत तं तत्र वारुणे परमे पदे ॥ रत्नानामब्धिजातानामब्धीनां सरितामपि । सरसां पल्वलानाञ्च वाप्यम्बुस्रोतसां पुनः ॥ जलाशयानां सर्व्वेषां प्रतीच्याश्चापि वै दिशः । अधीश्वरः पाशपाणिर्भव सर्व्वामरप्रियः ॥”) समुद्रः । अप्पतिरित्यमरदर्शनात् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-523-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "जलपति" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें