🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:25:23 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दधि
dadhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दधि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दही । जमाया हुआ दूध ।
२. वस्त्र । कपड़ा ।
दधि २ पुं॰ [सं॰ उदधि] समुद्र । सागर । विशेष—इस अर्थ में दधि शब्द का प्रयोग सूरदास ने बहुत किया है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दधि mfn. (2, 171, Vārtt. 3) giving, RV. x, 46, 1;
preserving (with acc.), Vop.
दधि n. a house, L.
2. दधि n. (replaced in the weakest forms by ˚धन् [Pāṇ. vii, 1, 75] : instr. &c. ˚ध्ना, ˚ध्ने, ˚ध्नस्; loc. ˚धनि, ĀśvGṛ. i, 24, 5 and ŚvetUp. i, 5, or ˚ध्नि, [ifc.] Suśr. vi, 40, 150) coagulated milk, thick sour milk (regarded as a remedy; differing from curds in not having the whey separated from it), RV. &c.
turpentine, L.
the resin of Shorea robusta, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (468,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दधि n. [दध्-इन्] 1 Coagulated milk, thick sour milk; क्षीरं दधिभावेन परिणमते S. B; दध्योदनः &c. --2 [] Turpentine. --3 A garment. --Comp. --अन्नं, --ओदनं boiled rice mixed with दधि. --उत्तरं, --उत्तरकं(गं) the skim of curdled milk, whey. --उदः, --उदकः the ocean of coagulated milk. --कूर्चिका mixture of boiled and coagulated milk. --चारः a churningstick. --जं fresh butter. --फलः the wood-apple (कपित्थ). --मंडः, --वारि n. whey. --मंथनं churning coagulated milk. --शोणः a monkey. --सक्तु m. pl. barley-meal mixed with coagulated milk. --सारः, --स्नेहः fresh butter. --स्वेदः buttermilk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0556-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दधि त्रि० धा--कि द्वित्वम् । १ धारणकर्त्तरि किप्रत्ययान्तत्वेन तद्योगे न कर्म्मणि षष्ठी “सृष्ट्वा दधिं सारुकमेतदर्चकान्” मुग्ध० । दध--इन् । २ दुग्धविकृतिभेदे, (दै) ३ वस्त्रे च न० हेमच० । दधिगुणभेदादिकं भावप्र० उक्तं यथा “दध्युष्णं दीपनं स्निग्धं कषायानुरसं गुरु । पाकेऽम्लं श्वासपित्तास्रशोथमेदःकफपदम् । मूत्रकृच्छ्रे प्रतिश्याये पीनसे विषमज्वरे । अतीसारेऽरुचौ कार्श्ये शस्यते बलशुक्रकृत् । अथ दधिभेदाः । “आदौ मन्दं ततः स्वादु स्वाद्वम्लञ्च ततः परम् । अम्लञ्चतुर्थमत्यम्लं पञ्चमं दधि पञ्चधा । अथ मन्दादीनां लक्षणानि गुणाश्च । मन्दं दुग्धं यदव्यक्तरसं किञ्चिद्घनं भवेत् । मन्दं स्यात् सृष्ट- विण्मूत्रं दोषत्रयविदाहकृत् । यत्सम्यग् घनतां यातं व्यक्तं स्वादुरसं भवेत् । अव्यक्ताम्लरसं तत्तु स्वादु विज्ञै- रुदाहृतम् । स्वादु स्यादत्यभिष्यन्दि वृष्यं मेदःकफा- पहम् । वातघ्नं मधुरं पाके रक्तपित्तप्रसादनम् । स्वाद्वम्लसान्द्रं मधुरं कषायानुरसं भवेत् । स्वाद्वम्लस्य गुणा ज्ञेयां सामान्यदधिवज्जनैः । यत्तिरोहितमाधुर्य्यं व्यक्ताम्लत्वं तदम्लकम् । अम्लन्तु दीपनं पित्तरक्तश्लेष्म विवर्द्धनम् । तदत्यम्ल दन्तरोमहर्षकण्ठादिदहकृत् । अत्यम्लं दीपनं रक्तवातपित्तकरं परम्” । गोदधिगुणाः “गव्यं दधि विशेषेण स्वाद्वम्लञ्च रुचिप्रदम् । पवित्रं दीपनं हृद्यं पुष्टिकृत पवनापहम् । उक्तं दशानशेषाणां [] मध्ये गव्यं गुणाधिकम् । माहिषदधिगुणाः । माहिषं दधि सुस्निग्धं श्लेष्मलं वातपित्तनुत् । स्वादु- पाकमभिष्यन्दि वृष्यं गुर्वस्रदूषकम्” । छागीदधि- गुणाः “आजं दध्युत्तमं ग्राहि लघु दोषत्रयापहम् । शस्यते श्वासकासार्शःक्षयकार्श्येषु दीपनम्” । पक्कदुग्ध- दधिगुणाः । पक्वदुग्धभवं रुच्यं दधि स्निग्धं गुणो- त्तमम् । पित्तानिलापहं सर्वधात्वग्निबलबर्द्धनम् । निःसरदुग्धदधिगुणाः । असारं दधि संग्राहि शीतलं वातलं लघु । विष्टम्भि दीपनं रुच्यं ग्रहणीरोग- नाशनम् । गालितदधिगुणाः “गालितं दधि सुस्निग्धं वातघ्नं कफकृद्गुरु । बलपुष्टिकरं रुच्यं मधुरं नाति- पित्तकृत् । शर्करादिसहितदधिगुणाः । सशर्करं दधि श्रेष्ठं तृष्णापित्तास्रदाहजित् । सगुडं वातनुद्वृष्यं वृंहणं तर्पणं गुरु ।” अथ रात्रौ दधिभोजननिषेधः । न नक्तं दधि भुञ्जीत नचाप्यघृतशर्करम् । नामुद्गसूपं नाक्षौद्रं नोष्णं नामलकैर्विना । अयमर्थः । रात्रौ दधि न भुञ्जीत भुञ्जीत चेत्तदा अघृतशर्करममुद्गसूपं क्षौद्रमुष्णं विनामलकैश्च दधि न भुञ्जीत । तेन घृत- शर्करादियुक्तं दधि रात्रावपि भुञ्जीतेत्यर्थः । तथा च । शस्यते दधि नो रात्रौ शस्तञ्चाम्बुघृतान्वितम् । रक्त- पित्तकफोत्थेषु विकारेषु तु नैव तत् । तदम्बुघृता- न्वितमपि । अथर्तुविशेषेण विधिनिषेधौ । हेमन्ते शिशिरे चापि वर्षासु दधि शस्यते । शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु प्रायशस्तद्विगर्हितम् । अथाविधिना दधिसेवने दोष- माह ज्वरासृकपित्तवीसर्पकुष्ठपाण्ड्वामयभ्रमान् । प्राप्नुयात् कामलाञ्चोग्रां विधिं हित्रा दधिप्रियः । अथ सरस्य मस्तुनश्च लक्षणं गुणाश्च । दध्नस्तूपरि यो भागो घनः स्नेहसमन्वितः । स लोके सर इत्युक्तो दध्नोमण्डस्तु मस्त्विति । सरः स्वादुर्गुरुर्वृष्यो वात- वह्निप्रणाशनः । साम्लोवस्तिप्रशमनः पित्तश्लेष्म- विवर्द्धनः । मस्तु क्लमहरं बल्यं लघु भक्ताभिलाषकृत् । स्रोतोविशोधनं ह्लादि कफवृष्णानिलापहम् । अवृष्यं प्रीणनं शीघ्रं भिनत्ति मलसञ्चयम् । “दधि सुक्तेषु भोक्तव्यम् सर्वञ्च दधिसम्भवम्” मनुः । “विना लवणतोयाभ्यां दधि मासेन जीर्य्यतिः” “कफ- पित्तकरं दधि” इति वैद्य० । दधिशब्दस्य दुग्धविकाररूपार्थत्वे क्लीवत्वेन तदर्थे उक्त-
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दधि" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें