🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:59:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दधि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दधि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दधि

अर्थ: जमा हुआ दूध, दही

संस्कृत: क्षीरोत्तरावस्थाभावः, दुग्धविकृतिभेदः

व्युत्पत्ति: दध् +इन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दधि (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. दधि (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. दधि (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. धा धातु (जुहोत्यादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दधि (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादधिदधिनीदधीनि
द्वितीयादधिदधिनीदधीनि
तृतीयादध्नादधिभ्याम्दधिभिः
चतुर्थीदध्नेदधिभ्याम्दधिभ्यः
पञ्चमीदध्नःदधिभ्याम्दधिभ्यः
षष्ठीदध्नःदध्नोःदध्नाम्
सप्तमीदधनि / दध्निदध्नोःदधिषु
सम्बोधनहे दधि / हे दधेहे दधिनीहे दधीनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दधि
दधि
dadhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दधि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दही । जमाया हुआ दूध ।
२. वस्त्र । कपड़ा ।
दधि २ पुं॰ [सं॰ उदधि] समुद्र । सागर । विशेष—इस अर्थ में दधि शब्द का प्रयोग सूरदास ने बहुत किया है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दधि mfn. (2, 171, Vārtt. 3) giving, RV. x, 46, 1;
preserving (with acc.), Vop.
दधि n. a house, L.
2. दधि n. (replaced in the weakest forms by ˚धन् [Pāṇ. vii, 1, 75] : instr. &c. ˚ध्ना, ˚ध्ने, ˚ध्नस्; loc. ˚धनि, ĀśvGṛ. i, 24, 5 and ŚvetUp. i, 5, or ˚ध्नि, [ifc.] Suśr. vi, 40, 150) coagulated milk, thick sour milk (regarded as a remedy; differing from curds in not having the whey separated from it), RV. &c.
turpentine, L.
the resin of Shorea robusta, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (468,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दधि n. [दध्-इन्] 1 Coagulated milk, thick sour milk; क्षीरं दधिभावेन परिणमते S. B; दध्योदनः &c. --2 [] Turpentine. --3 A garment. --Comp. --अन्नं, --ओदनं boiled rice mixed with दधि. --उत्तरं, --उत्तरकं(गं) the skim of curdled milk, whey. --उदः, --उदकः the ocean of coagulated milk. --कूर्चिका mixture of boiled and coagulated milk. --चारः a churningstick. --जं fresh butter. --फलः the wood-apple (कपित्थ). --मंडः, --वारि n. whey. --मंथनं churning coagulated milk. --शोणः a monkey. --सक्तु m. pl. barley-meal mixed with coagulated milk. --सारः, --स्नेहः fresh butter. --स्वेदः buttermilk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0556-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दधि त्रि० धा--कि द्वित्वम् । १ धारणकर्त्तरि किप्रत्ययान्तत्वेन तद्योगे न कर्म्मणि षष्ठी “सृष्ट्वा दधिं सारुकमेतदर्चकान्” मुग्ध० । दध--इन् । २ दुग्धविकृतिभेदे, (दै) ३ वस्त्रे च न० हेमच० । दधिगुणभेदादिकं भावप्र० उक्तं यथा “दध्युष्णं दीपनं स्निग्धं कषायानुरसं गुरु । पाकेऽम्लं श्वासपित्तास्रशोथमेदःकफपदम् । मूत्रकृच्छ्रे प्रतिश्याये पीनसे विषमज्वरे । अतीसारेऽरुचौ कार्श्ये शस्यते बलशुक्रकृत् । अथ दधिभेदाः । “आदौ मन्दं ततः स्वादु स्वाद्वम्लञ्च ततः परम् । अम्लञ्चतुर्थमत्यम्लं पञ्चमं दधि पञ्चधा । अथ मन्दादीनां लक्षणानि गुणाश्च । मन्दं दुग्धं यदव्यक्तरसं किञ्चिद्घनं भवेत् । मन्दं स्यात् सृष्ट- विण्मूत्रं दोषत्रयविदाहकृत् । यत्सम्यग् घनतां यातं व्यक्तं स्वादुरसं भवेत् । अव्यक्ताम्लरसं तत्तु स्वादु विज्ञै- रुदाहृतम् । स्वादु स्यादत्यभिष्यन्दि वृष्यं मेदःकफा- पहम् । वातघ्नं मधुरं पाके रक्तपित्तप्रसादनम् । स्वाद्वम्लसान्द्रं मधुरं कषायानुरसं भवेत् । स्वाद्वम्लस्य गुणा ज्ञेयां सामान्यदधिवज्जनैः । यत्तिरोहितमाधुर्य्यं व्यक्ताम्लत्वं तदम्लकम् । अम्लन्तु दीपनं पित्तरक्तश्लेष्म विवर्द्धनम् । तदत्यम्ल दन्तरोमहर्षकण्ठादिदहकृत् । अत्यम्लं दीपनं रक्तवातपित्तकरं परम्” । गोदधिगुणाः “गव्यं दधि विशेषेण स्वाद्वम्लञ्च रुचिप्रदम् । पवित्रं दीपनं हृद्यं पुष्टिकृत पवनापहम् । उक्तं दशानशेषाणां [] मध्ये गव्यं गुणाधिकम् । माहिषदधिगुणाः । माहिषं दधि सुस्निग्धं श्लेष्मलं वातपित्तनुत् । स्वादु- पाकमभिष्यन्दि वृष्यं गुर्वस्रदूषकम्” । छागीदधि- गुणाः “आजं दध्युत्तमं ग्राहि लघु दोषत्रयापहम् । शस्यते श्वासकासार्शःक्षयकार्श्येषु दीपनम्” । पक्कदुग्ध- दधिगुणाः । पक्वदुग्धभवं रुच्यं दधि स्निग्धं गुणो- त्तमम् । पित्तानिलापहं सर्वधात्वग्निबलबर्द्धनम् । निःसरदुग्धदधिगुणाः । असारं दधि संग्राहि शीतलं वातलं लघु । विष्टम्भि दीपनं रुच्यं ग्रहणीरोग- नाशनम् । गालितदधिगुणाः “गालितं दधि सुस्निग्धं वातघ्नं कफकृद्गुरु । बलपुष्टिकरं रुच्यं मधुरं नाति- पित्तकृत् । शर्करादिसहितदधिगुणाः । सशर्करं दधि श्रेष्ठं तृष्णापित्तास्रदाहजित् । सगुडं वातनुद्वृष्यं वृंहणं तर्पणं गुरु ।” अथ रात्रौ दधिभोजननिषेधः । न नक्तं दधि भुञ्जीत नचाप्यघृतशर्करम् । नामुद्गसूपं नाक्षौद्रं नोष्णं नामलकैर्विना । अयमर्थः । रात्रौ दधि न भुञ्जीत भुञ्जीत चेत्तदा अघृतशर्करममुद्गसूपं क्षौद्रमुष्णं विनामलकैश्च दधि न भुञ्जीत । तेन घृत- शर्करादियुक्तं दधि रात्रावपि भुञ्जीतेत्यर्थः । तथा च । शस्यते दधि नो रात्रौ शस्तञ्चाम्बुघृतान्वितम् । रक्त- पित्तकफोत्थेषु विकारेषु तु नैव तत् । तदम्बुघृता- न्वितमपि । अथर्तुविशेषेण विधिनिषेधौ । हेमन्ते शिशिरे चापि वर्षासु दधि शस्यते । शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु प्रायशस्तद्विगर्हितम् । अथाविधिना दधिसेवने दोष- माह ज्वरासृकपित्तवीसर्पकुष्ठपाण्ड्वामयभ्रमान् । प्राप्नुयात् कामलाञ्चोग्रां विधिं हित्रा दधिप्रियः । अथ सरस्य मस्तुनश्च लक्षणं गुणाश्च । दध्नस्तूपरि यो भागो घनः स्नेहसमन्वितः । स लोके सर इत्युक्तो दध्नोमण्डस्तु मस्त्विति । सरः स्वादुर्गुरुर्वृष्यो वात- वह्निप्रणाशनः । साम्लोवस्तिप्रशमनः पित्तश्लेष्म- विवर्द्धनः । मस्तु क्लमहरं बल्यं लघु भक्ताभिलाषकृत् । स्रोतोविशोधनं ह्लादि कफवृष्णानिलापहम् । अवृष्यं प्रीणनं शीघ्रं भिनत्ति मलसञ्चयम् । “दधि सुक्तेषु भोक्तव्यम् सर्वञ्च दधिसम्भवम्” मनुः । “विना लवणतोयाभ्यां दधि मासेन जीर्य्यतिः” “कफ- पित्तकरं दधि” इति वैद्य० । दधिशब्दस्य दुग्धविकाररूपार्थत्वे क्लीवत्वेन तदर्थे उक्त-
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दधि" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दधिदधि (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दधि (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | दधि (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दधि 📚 ➤ जमा हुआ दूध, दही
संस्कृत: क्षीरोत्तरावस्थाभावः, दुग्धविकृतिभेदः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दधि 📚दही । जमाया हुआ दूध🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दधि: दध् +इन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें