🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:37:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पाथ
pātha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पाथ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अग्नि ।
२. जल ।
३. सूर्य [को॰] ।
पाथ २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पाथस्]
१. जल । उ॰—आनि ठाढ़े होत सब मिलि बसन टपकत पाथ ।—घनानंद, पृ॰ ३०१ ।
२. अन्न ।
३. आकाश ।
४. वायु । यौ॰—पाथोज । पाथोद । पाथोधर । पाथोरुह । पाथोधि । पाथोज । पाथोनिधि ।
पाथ ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पथ] मार्ग । रास्ता । राह । उ॰—तेहि वियोग ते भए अनाथा । परि निकुंज वन पावन पाथा ।— कबीर (शब्द॰) ।
पाथ ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पार्थ, प्रा॰ पथ्थ] अर्जुन । पार्थ । उ॰— जुध बेल खगे रिणछोड़ जहै । तन पाथ जिसौ रुघनाथ तहै ।—रा॰, रू॰ पृ॰ २५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाथ m. = पथ, g. ज्वलादि
fire, L.
the sun, L.
पाथ n. water, L.
N. of 2 Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (617,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाथः [पीयतेऽदः पा-कर्मणि थ] 1 Fire. --2 The sun. --थं Water.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0693-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाथ न० पीयतेऽदः पा--कर्मणि थ । १ जले पाति रक्षति थ । २ अग्नौ ३ सूर्य्ये च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4302,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाथं, क्ली, जलम् । इति मेदिनी । थे, ९ ॥
पाथः, पुं, (पातीति । पा + थुट् निपातनात् ।) सूर्य्यः । अग्निः । इति मेदिनी । थे, ९ ॥
पाथः, [स्] क्ली, (पाति रक्षति जीवानिति । पा + “उदके थुट् च ।” उणां । ४ । २०४ । [] इति असुन् थुट् च । “पातेरेवोदके वाच्येऽसुन् तस्य थुडागम इत्युज्ज्वलदत्तः ।) जलम् । इत्य- मरः ॥ (यथा, काशीखण्डे । २९ । ४९ । “खरसन्तापशमनी खनिः पीयूषपाथसाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-109-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें