🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:10:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रौरव
raurava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रौरव १ वि॰ [सं॰]
१. भयंकर । डरावना । घोर ।
२. बेईमान, धूर्त । कपटी ।
३. बात पर दृढ़ न रहनेवाला । चवल ।
४. रुग मृग संबंधी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रौरव mf(ई)n. (fr. रुरु) coming from or made of the skin of the deer called Ruru, GṛŚrS.; MBh. &c.
fearful, L.
unsteady, dishonest, L.
रौरव m. N. of one of the hells, Mn.; MBh. &c. (personified as husband of Vedanā and father of Duḥkha, MārkP.; with Buddhists, one of the 8 hot hells, Dharmas. 121)
N. of the fifth Kalpa (q.v.)
a savage, monster, W.
रौरव n. the fruit of the Ruru tree g. प्लक्षादि
N. of various Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (891,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रौरव a. (वी f.) 1 Made of the hide of Ruru; R. 3. 31. --2 Dreadful, terrible. --3 Fraudulent, dishonest. --वः 1 A savage. --2 N. of one of the hells; Ms. 4. 88.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0919-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रौरव पु० रोरूयतेऽत्र रु--यङ् क्विप् तेन प्राप्यः तस्मायं वा अण् । १ नरकभेदे अमरः । २ चञ्चले, ३ धूर्त्ते, ४ क्षोरे च त्रि० शब्दर० । ५ सामभेदे न० । तच्च साम अहगाने [] ३ प्र० दर्शितम् । “रौरवयौधाजये वार्हते तृचे भवतः” ता० ब्रा० । रौरवनरकस्वरूपादिकमुक्तं मार्कपु० १० अ० “रौरवे कूटसाक्षी तु याति यूतानृतो नरः । तस्य स्व- रूपं गदतो रौरवस्य निशामप । योजनानां सहस्वे द्वे रौरवो हि प्रमाणतः । जानुमात्रप्रमाणश्च ततः श्वभ्रः सुदुस्तरः । तत्राङ्गारचयोपेतं कृतञ्च धरणीतलम् । जाज्वल्यमानन्तीव्रेण तापिताङ्गारभूमिगम् । तन्मध्ये पापकर्माणं विमुञ्चन्ति यमानुमाः । स दह्यमानस्तीव्रेण वह्निना तत्र धावति । वदे पदे च पादोऽस्य शीर्य्यते जीर्यते पुनः । अहोरात्रेणोद्धरणं पादग्यासं च गच्छति । एवं सहस्रं विस्तीर्णे योजनानां विपच्यते” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4817-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रौरवः, पुं, (रुरुर्ज्जन्तुविशेषस्तस्यायमिति । रुरु + अण् ।) नरकविशेषः । घोरः । इति मेदिनी । वे, ४९ ॥ आद्यस्य विवरणं यथा, -- “रौरवे कूटसाक्षी तु याति यश्चानृती नरः । [] तस्य स्वरूपं वदतो रौरवस्य निशामय ॥ योजनानां सहस्रे द्वे रौरवो हि प्रमाणतः । जानुमात्रप्रमाणन्तु तत्र श्वभ्रं सुदुस्तरम् ॥ तत्राङ्गारचयो येन कृतं तद्धरणीसमम् । जाज्वल्यतातितीव्रेण तापिताम्बरभूमिना ॥ तन्मध्ये पापकर्म्माणं विमुञ्चन्ति यमानुगाः । स दह्यमानस्तीव्रेण वह्निना तेन धावति ॥ पदे पदे च पादोऽस्य शीर्य्यते जायते पुनः । अहोरात्रेणोद्धरणं पादन्यासं स गच्छति । एवं सहस्रं विस्तीर्णे योजनानां विमुच्यते ॥” इति मार्कण्डेयपुराणे पितापुत्त्रसंवादनामा- ध्यायः ॥ (तथाच देवीभागवते । ८ । २२ । ८-११ । “एतन्ममाहमिति यो भूतद्रोहेण केवलम् । पुष्णाति प्रत्यहं स्वीयकुटुम्बं कार्य्यलम्पटः ॥ एतद्विहाय चात्रैव स्वाशुभेन पतेदिह । रौरवे नाम नरके सर्व्वसत्त्वभयावहे ॥ इह लोकेऽमुना ये तु हिंसिता जन्तवः पुरा । त एव रुरवो भूत्वा परत्र पीडयन्ति तम् ॥ तस्माद्रौरवमित्याहुः पुराणज्ञा मनिषिणः । रुरुः सर्पादपि क्रूरो जन्तुरुक्तः पुरातनैः ॥”)
रौरवः, त्रि, चञ्चलः । धर्त्तः घोरः । इति शब्द- रत्नावली ॥ (रुरोर्मृगस्येदमिति । अण् । मृग- सम्बन्धिनि च । यथा, मनुः । २ । ४१ । “कार्ष्णरौरववास्तानि चर्म्माणि ब्रह्मचारिणः । वसीरन्नानुपूर्व्वेण शाणक्षौमाविकानि च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-193-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रौरव" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें