🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:31:47 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नरक
naraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नरक के नाम (1.9.1) नारक · निरय · दुर्गति
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नरक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पुराणों और धर्मशास्त्रों आदि के अनुसार वह स्थान जहाँ पापी मनुष्यों की आत्मा पाप का फल भोगने के लिये भेजी जाती है । वह स्थान जहाँ दुष्कर्म करनेवालों की आत्मा दंड देने के लिये रखी जाती है । दोजख । जहन्नुम । विशष—अनेक पुराणों और धर्मशास्त्रों में नरक के संबंध में अनेक बातें मिलती हैं । परंतु इनसे अधिक प्राचीन ग्रंथों में नरक का उल्लेख नहीं है । जान पड़ता है कि वैदिक काल में लोगों में इस प्रकार की नरक की भावना नहीं थी । मनुस्मृति में नरकों को संख्या २१ बतलाई गई है जिनके नाम ये हैं— तामिस्त्र, अंधनामिस्त्र, रौरव, महारौरव, नरक, महानरक, कालसुत्र, संजीवन, महावीचि, तपन, प्रतापन, संहात, काकोल, कुड्मल, प्रतिमुर्तिक, लोहशंकु, ऋजीष, शाल्मली, वैतरणी, असिपत्रवन और लोहदारक । इसी प्रकार भागवत में भी २१ नरकों का वर्णन है जिनके नाम इस प्रकार हैं—तामिस्त्र, अंधतामिस्त्र, रौरव, महारौरव, कुंभीपाक, कालसुत्र, असिपत्रवन, शूकरमुख, अंधकुप, कृमिभोजन, संदेंश, तप्तशुर्मि, वज्रकंटक- शाल्मली, वैतरणी, पुयोद, प्राणरोध, विशसन, लालभक्ष, सारमेयादन, अवीची और अयःवान । इसके अतिरिक्त क्षार- मर्दन, रसोगणभोजन, शुलप्रोत, दंदशुक, अवटनिरोधन, पर्यावर्तन और सुचीमुख ये सात नरक और भी माने गए हैं । इसके अतिरिक्त कुछ पुराणों में और भी अनेक नरककुंड माने गए हैं जैसे,—वसाकुंड, तप्तकुंड, सुर्यकुंड, चक्रकुंड । कहते हैं, भिन्न भिन्न पाप करने के कारण मनुष्य की आत्मा को भिन्न भिन्न नरकों में सहस्त्रों वर्ष तक रहना पड़ता है जहाँ उन्हें बहुत अधिक पीड़ा दी जाती है । मुसालमानों और ईसाइयों में भी नरकत की कल्पना है, परंतु उनमें नरक के इस प्रकार के भेद नहीं हैं । उनके विश्वाल के अनुसार नरक में सदा भीषण आग जलती रहती है । वे स्वर्ग को ऊपर और नरक को नीचे (पाताल में) मानते हैं । मुहा॰—नरक होना = नरक मे भेजा जाना । नरक भोगने का दंड होना । क्रि॰ प्र॰—भोगना ।
२. बहुत ही गंदा स्थान ।
३. वह स्थान जहाँ बहुत ही पीड़ा या कष्ट हो ।
४. पुराणानुसार कलि के पौत्र का नाम जो कलि के पुत्र भय और कलि की पुत्री मृत्यु के गर्भ से उत्पन्न हुआ था और जिसने अपनी बहन यातना के साथ विवाह किया था ।
५. विप्रचित्ति दानव के एक पुत्र का नाम ।
६. निकृत कते गर्भ से उत्पन्न अनृत के एक पुत्र का नाम ।
७. दे॰ नरकासुर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नरक m. n. (Nir.; नरक, TĀr.) hell, place of torment, Mn.; MBh. &c.
(distinguished from पाताल, q.v.; personified as a son of Anṛta and Nirṛti or Nirkṛti, MārkP.; there are many different hells, generally 21 Mn. iv, 88-90; Yājñ.; Pur. &c.)
नरक m. N. of a demon (son of Viṣṇu and Bhūmi or the Earth, and therefore called Bhauma, haunting Prāg-jyotiṣa and slain by Kṛṣṇa), MBh.; Pur.; Rājat. &c.
of a son of Vipra-citti, VP.
= देव-रात्रिप्रभेद (?), L.
नरक m. n. N. of a place of pilgrimage, MBh. (v.l. अनरक)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (529,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नरकः, --कं Hell, infernal regions; (corresponding to the realm of Pluto; there are said to be 21 different parts of these regions where different kinds of tortures are inflicted upon sinners). --कः N. of a demon, king of Prāgjyotiṣa. [According to one account he carried off Aditi's ear-rings and Kṛṣṇa at the request of the gods killed him in a single combat and recovered the jewels. According to another account, Naraka assumed the form of an elephant and carried off the daughter of Viśvakarman and outraged her. He also seized the daughters of Gandharvas, gods, men and the nymphs themselves, and collected more than 16000 damsels in his harem. These, it is related, were transferred by Kṛṣṇa to his own harem after he had slain Naraka. The demon was born of earth, and hence called ‘Bhauma.’]. --Comp. --अंतकः, --अरिः, --जित् m. epithets of Kṛṣṇa. --आमयः {1} the soul after death. {2} a ghost, spirit. --आवासः an inhabitant of hell. --कुंडं a pit in hell where the wicked are tormented; (86 such places are enumerated). --देवता ‘the deity of hell’, Nirṛti (निरृति). --रूपिन् a. hellish. --स्था the Vaitariṇī river.
नरकः, --कं Hell, infernal regions; (corresponding to the realm of Pluto; there are said to be 21 different parts of these regions where different kinds of tortures are inflicted upon sinners). --कः N. of a demon, king of Prāgjyotiṣa. [According to one account he carried off Aditi's ear-rings and Kṛṣṇa at the request of the gods killed him in a single combat and recovered the jewels. According to another account, Naraka assumed the form of an elephant and carried off the daughter of Viśvakarman and outraged her. He also seized the daughters of Gandharvas, gods, men and the nymphs themselves, and collected more than 16000 damsels in his harem. These, it is related, were transferred by Kṛṣṇa to his own harem after he had slain Naraka. The demon was born of earth, and hence called ‘Bhauma.’]. --Comp. --अंतकः, --अरिः, --जित् m. epithets of Kṛṣṇa. --आमयः {1} the soul after death. {2} a ghost, spirit. --आवासः an inhabitant of hell. --कुंडं a pit in hell where the wicked are tormented; (86 such places are enumerated). --देवता ‘the deity of hell’, Nirṛti (निरृति). --रूपिन् a. hellish. --स्था the Vaitariṇī river.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0609-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नरक पु० नरति नयति पापिलोकं पापानुरूपभोगायात्र नॄ--नये आधारे बा० वुन् । पापभोगस्थाने तस्य तथात्वञ्च विस्तरेण विष्णुपु० शिवधर्मोत्तरे च वर्णितं तदेव पुराणस० प्रदर्शितं तच्च कर्मविपाकशब्दे १७४५ पृष्ठादौ दर्शितम् । पापभेदेन नरकभेदप्राप्तिश्च पाद्मे उत्त० ख० ४८ अ० यथा “कूटसाक्षी तथाऽसम्यक् पक्षपातेन यो वदेत् । यश्चान्य- दनृतं वक्ति स नरो याति रौरवम् । भ्रूणहा पुर- हर्त्ता च गोघ्नश्च मुनिसत्तमः! । यान्ति ते नरके रोधे यश्चोच्छ्वासनिरोधकः । सुरापो ब्रह्महा हर्त्ता सुवर्णस्य च शूकरे । प्रयाति नरके यश्च तैः संसर्गमुपैति वै । राजन्य वैश्यहा । तात! तथैव गुरुतल्पगः । तप्तकुम्भे स्वसृगामी हन्ति राजमटांश्च यः । माध्वीविक्रयकृद्बध्यपालः केशरिविक्रयी । तप्तलौहे तु पच्यन्ते यश्च भक्तं परित्य- जेत्” । (केशरी अश्वः) “स्नुषां सुताञ्चापि गत्वा महा- ज्वाले निपात्यते । अवमन्ता गुरूणां यो यश्चाक्रोष्टा नराधमः । वेददूषयिता यश्च वेदविक्रायकश्च यः । अग- म्यागामी यश्च स्यात्ते यान्त्यसिवनं द्विज । चौरो वि- मोहे पतति मर्य्यादादूषकस्तथा । देवद्विजपितॄन् द्वेष्टा रत्नदूषयिता च यः । स याति कृमिमक्षे वै कृमीशे च दुरिष्टकृत् । पितृदेवातिथीन् यस्तु पर्य्यश्नाति न- राधमः । लालाभक्षे स यात्युग्रे शरकर्त्ता च रोधके । (पर्य्यश्नाति परित्यज्य आदौ भुङ्क्ते) “करोति कर्णिनो [] यस्तु यस्तु खङ्गादिकृन्नरः । प्रयान्ति ते विशसने नरके भृशदारुणे । असत्प्रतिग्रहीतारो नरके यान्त्यधोमुखे । अयाज्ययाजकस्तत्र तथा नक्षत्रसूचकः । वेगी पूयवह- ञ्चैकोको याति मिष्टान्नभुङ्नरः । (वेगी साहसकारी) (पुत्रादीन् वर्जयित्वा एक एव मिष्टान्नभुक) “लाक्षामांस रसानाञ्च तिलानां लवणस्य च । विक्रेता व्राह्मणो याति तमेव नरकं द्विज! । मार्जारकुक्कुटच्छागान् श्वव- राहविहङ्गमान् । पालयन्नरकं याति तमेव द्विज- सत्तम! । रङ्गोएजीवो कैवर्त्तः कुण्डाशी गरदस्तथा । सूची भाहिषिकश्चैव पर्वकारी च यो द्विजः” । (पत्यौ जीवति जाराज्जातः कुण्डः तदन्नभोजी कुण्डाशी माहिषिको महिषोपजीवी “यद्वा महिषीत्युच्यते भार्य्या भगेनीपार्जितं धनम् । उपजीवति यस्तस्याः स वै माहिषिकः स्मृतः” इति स्मृतिः । पर्वकारी धनादिलोभेन पर्वसु अमावस्यादिक्रियाप्रवर्त्तकः) “अगारदाही मित्रघ्नः शाकुनिर्ग्रामयाजकः । रुधिरार्द्रे पतत्येते सोभं विक्रीणते च ये । मधुहा ग्रामहन्ता च याति वैतरणीं नरः । रेतःपानादिकर्त्तारो मर्य्यादाभेदिनश्च ये । ते कृष्णे यान्त्यशौचाश्च कुहकाजीविनश्च ये । असिपत्रवणं याति वनच्छेदी वृथैव यः । औरभ्रिको मृगव्याधो वह्निज्वाले पतन्ति वै । यान्त्येते द्विज! तत्रैव यश्चापा- केषु वह्निदः । व्रतेषु लोपको यश्च स्वाश्रमाद्विच्युतश्च थः । सन्दंशयातनामध्ये पततस्तावुभावपि । दिवा- स्वप्नुषु स्कन्दन्ति ये नरा ब्रह्मचारिणः । पुत्रैरध्यापिता ये च ते प्रतन्ति श्वभोजने । एते चान्ये च नरकाः शतशोऽथ सहस्रशः । येषु दुष्कृतकर्माणः पच्यन्ते यातनागताः । यथैव पापान्येतानि तथान्यानि सह- स्रशः । मुज्यन्ते यानि पुरुषैर्नरकान्तरगोचरैः । वर्णा- श्रमविरुद्धञ्च कर्म कुर्वन्ति ये नराः । कर्मणा मनसा बाचा निरयेषु पतन्ति ते । अधःशिरोभिर्दृश्यन्ते नार- कैर्दिवि देवताः । देवाश्चाधोमुखान् सर्वानधः पश्यन्ति नारकान् । स्थावराः कृमयोऽब्जाश्च पक्षिणः पशवो नराः । धार्मिकास्त्रिदशास्तद्वन्मोक्षिणश्च यथाक्रमम् । सहस्र- भागप्रथमा द्वितीयानुक्रमास्तथा । सर्वे ह्येते महाभाग! यावन्मुक्तिसमाश्रयाः । यावन्तो जन्तवः स्वर्गे तावन्तो नरकौकसः । पापकृद्याति नरकं प्रायश्चित्तपराङ्- मुखः” इति विष्णु पु० द्वितीयांशे ६ अ० । तत्रैव “कथ- या
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नरक" आता है (16)
नारक नरकनिरय नरक । दोजखपापलोक पापियों कै रहने का स्थान । पापी को मिलनेवाला लोक । नरकअधोनिलय नरकपापलोक्य नरक का । नारकीयप्रमथालय दुःख या यंत्रणा का स्थान । नरकजहन्नुम नरक । दोजख । मुहा॰—जहन्नुम में जाना (१) नष्ट या बर्बाद होना, (२) आँखों…दहर छोटा चूहा । चुहियाकटाह कड़ाह । बड़ी कड़ाहीहर्म्य राजभवन । महल । प्रासादअगति बुरी गति । दुर्गति । दुर्दशा । दुरवस्थादुर्गति बुरी गति । दुर्दशा । बुरा हाल । जिल्लत । जैसे,—(क) मरहटों ने गुलाम काद…सकर पु वि॰यमलोक वह लोक जहाँ मरने के उपरांत मनुष्य जाते हैं । यमपुरी । मुहा॰—यमलोक भेजन…दृष्टार्थ वह शब्द जिसका अर्थ स्पष्ट होकामलोक बौद्ध दर्शन के अनुसार एक परोक्ष लोक । विशेष—यह ग्यारह प्रकार का है—मनु…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें