🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:07:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नरककुंड
narakakuṃḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नरककुंड संज्ञा पुं॰ [सं॰ नरककुण्ड] नरक का वह कुंड जिसमें पापी जीव को यंत्रणा देने के लिये डाला जाता है [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नरक—कुण्ड n. a pit in hell for tormenting the wicked (86 in number), BrahmaP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (529,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नरककुण्ड न० यातनास्थानभेदे “यन उवाच नरका- णाञ्च कुण्डानि सन्ति नानाविधानि च । नानापुराण- भेदेन नामभेदानि तानि च । भयङ्कराणि घोराणि हे वत्स! कुत्सितानि च । षडशीतिश्च कुण्डानि संयम- न्याञ्च सन्ति च । निबोध तेषां नामानि प्रसिद्धानि श्रुतौ स्मृतौ” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिख० २७ । २८ अ० । नरकभेदकुण्डानि पापभेदात् तत्र गामिनः १ वह्निकुण्डम्--कटुबाचा बान्धबोत्पीड्कः । २ तप्तकुण्डम्--ब्राह्मणातिथिभोजनाप्रदायी । ३ क्षारकुण्डम्--निषिद्धदिने वस्त्रे क्षारसंयोजकः । ४ विट्कुण्डम्--ब्रह्मवृत्त्यपहारकः । ५ मूत्रकण्डम्--परतडागं स्वनित्वोत्सर्जकः । ६ श्लेष्मकुण्डम्--एकाकी मिष्टभोजी । ७ गरकुण्डम्--पितृमातृगुरुभार्य्याद्यपोषकः । ८ दूषिकाकुण्डम्--अतिथिं दृष्ट्वा वक्रचक्षुःकारी । ९ वसाकुण्डम्--विप्राय प्रतिश्रुत्य तद्द्रव्यमन्यस्मै दाता । [] १० शुक्रकुण्डम्--परस्त्रीगामी ना परपुंगामिनी च स्त्री । ११ असृक्कुण्डम्--गुर्वादिताडकस्तद्रक्तस्रावकश्च । १२ अश्रुकुण्डम्--हरिसङ्गीतैरुदद्गायद्गद्गदभक्तोपहासकृत् । १३ गात्रमलकुण्डम्--शश्वदशुद्धचित्तः खलताकारी च । १४ कर्णविट्कुण्डम्--बधिरोपहासकृत् । १५ मज्जकुण्डम्--लोभात् स्वभोजनार्थं जीवहन्ता । १६ मांसकुण्डम्--अर्थलोभात् कन्याविक्रेता । १७ नखकुण्डम्--श्राद्धोपबासादिषु संयमत्यागी । १८ लोमकुण्डम्--श्राद्धोपबासादिषु संयमत्यागी । १९ केशकुण्डम्--सकेशपार्थिवशिवलिङ्गार्चकः । २० अस्थिकुण्डम्--विष्णुपदे पितृपिण्डादायो । २१ ताम्रकुण्डम्--गुर्विणीगामी । २२ लौहकुण्डम्--ऋतुस्नाताऽवीरयोरन्नभोजी । २३ तीक्ष्णकण्टककुण्डम्--कटुवाचा स्वामितर्जिका स्त्री । २४ विषकुण्डम्--विषेण जीवहन्ता । २५ घर्मकुण्डम्--सघर्भहस्तेन देवद्रव्यस्पर्शी । २६ तप्तसुराकुण्डम्--शूद्रानुज्ञातः शूद्रान्नभोजी । २७ प्रतप्ततैलकुण्डम्--दण्डेन वृषताडकः । २८ कुन्तकुण्डम्--कुन्तलौहवडिशैर्जीवहन्ता । २९ कृमिकुण्डम्--वृथामांसमत्स्यभुग्विप्रो हरेरनैवेद्यभुक् च । ३० पूयकुण्डम्--शूद्रयाजी तस्य श्राद्धभुक् तच्छवदाही च । ३१ सर्पकुण्डम्--श्रीकृष्णपदचिह्नमस्तकस्य सर्पस्य हन्ता । ३२ ग्रशककुण्डम्--विधिं हित्वा क्षुद्रजन्तुहन्ता । ३३ दंशकुण्डम्--विधिं हित्वा जीवहन्ता । ३४ गरलकुण्डम्--मक्षिकां हत्वा मधुग्राही । ३५ वज्रदंष्ट्रकुण्डम्--अदण्ड्यविप्रयोर्दण्डकृत् नृपः । ३६ वृश्चिककुण्डम्--अर्थलोभात् प्रजादण्डकृत् नृपः । ३७ शरकुण्डम्--शस्त्रधारी धावकः सन्ध्याहरिभक्ति- हीनश्च ब्राह्मणः । ३८ शूलकुण्डम्--शस्त्रधारी धावकः सन्ध्याहरिभक्ति- हीनश्च ब्राह्मणः । ३९ खङ्गकुण्डम्--शस्त्रधारी धावकः सन्ध्याहरिभक्ति- हीनश्च ब्राह्मणः । ४० गोलकुण्डम्--अल्पदोषेण कारायां प्रजाबन्धनकृत् नृपा । ४१ नक्रकुण्डम्--जलादुत्थितनक्रादिहन्ता । ४२ काककुण्डम्--कामेन परस्त्रीवक्षःश्रोण्यास्यद्रष्टा । ४३ सञ्चालकुण्डम्--स्वर्णचौरः । ४४ वाजकुण्डम्--ताम्रलौहचौरः । ४५ वज्रकुण्डम्--भूदेवदेवद्रव्ययोश्चौरः । ४६ तप्तपाषाणकुण्डम्--देवद्विजयोरौप्यगोवस्त्राणां चौरः । ४७ तीक्ष्णपाषाणकुण्डम्--देवद्विजयोःपित्तलकांस्यपात्रचौरः । [] ४८ लालाकुण्डम्--वेश्यान्नभुक् तद्वृत्तिजीवी च । ४९ मसीकुण्डम्--म्लेच्छसेवी मसीजीवी च व्राह्मणः । ५० चूर्णकुण्डम्--देवद्विजयोः शस्यताम्बूलासनचौरः । ५१ चक्रकुण्डम्--विप्रद्रव्यं हृत्वा चक्रकारो । ५२ वक्रकुण्डम्--विप्रबान्धवयोर्वक्रताचारी । ५३ कूर्मकुण्डम्--हरिशयने कूर्ममांसभुक् ब्राह्मणः । ५४ ज्वालाकुण्डम्--देवद्विजयोर्घृततैलादिहृत् । ५५ भस्मकुण्डम्--देवद्विजयोर्घृततैलादिहृत् । ५६ दण्डकुण्डम्--देवद्विजयोर्द्धात्रीगन
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬