🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:29:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कटाह
kaṭāha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कटाह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कड़ाह । बड़ी कड़ाही ।
२. कछए का खपड़ा ।
३. कूआँ ।
४. नरक ।
५. झोपड़ी ।
६. भैंस का पँड़वा जिसके सींग निकल रहे हों ।
७. ढूह । ऊँचा टीला ।
८. कुआँ । कूप (को॰) ।
९. शूर्प । सूप (को॰) ।
१०. टूटे घड़े का टुकड़ा या खंड (को॰) ।
११. पुंज । समूह । ढेर राशि (को॰) ।
१२. नरक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कटाह m. (rarely f(ई). n.) a frying-pan
a boiler, caldron, saucepan (of a semi-spheroidal shape and with handles), MBh.; Suśr.; Sūryas. &c.
a turtle's shell, L.
anything shaped like a caldron (as the temple of an elephant), Śiś. v, 37
a well, L.
a winnowing basket, W.
a mound of earth
hell, the infernal regions, L.
a cot, L.
a young female buffalo whose horns are just appearing, L.
N. of a Dvīpa, Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (243,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कटाहः [कटमाहंति, आ-हण्-ड Tv.] 1 A frying-pan, a shallow boiler for oil or butter (of a semispheriodal shape and furnished with handles; Mar. कढरि). --2 A turtle's shell. --3 A well. --4 A hill or mound of earth. --5 A fragment of a broken jar; Śi. 5. 37; N. 22. 32. --6 A winnowing basket. --7 Hell, the infernal regions. --8 A young female buffalo whose horns are just appearing. --9 A Dvīpa or division of a known continent. --10 A heap or pile.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0369-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कटाह पु० कटमाहन्वि आ + हन--ड । १ तैलादिपाकपात्र- भेदे (कडाइ) २ कूर्म्मपृष्ठे ३ द्वीपभेदे । ४ जायमानशृ- ङ्गाग्रमहिषशिशौ च मेदि० । ५ नरकभेदे हारा० । ६ खर्परे शब्दरत्रा० । ७ सृर्पे ८ स्तूपे ९ कच्छे च इति केचित् । “यद्दन्तिनः कटकटाहतटं मिमङ्क्षोः” माघः । “अ- [] स्मिन् महामोहमये कटाहे सूर्य्याग्निना रात्रिदिनेन्धनेन । मासर्त्तुदर्व्वीपरिघट्टनेन भूतानि कालः पचतीति वार्त्ता” भा० व० ३१३ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1620-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कटाहः, पुं, (कटं उत्तापादिकं आहन्ति निवारय- तीति । कट् + आ + हन् + ड ।) कूर्म्मकर्परः ॥ द्वीपप्रभेदः । (कटं कटुगन्धादिकं आहन्ति तैला- दिकटुगन्धः आहन्यतेऽत्र वा ।) तैलादिपाकपा- त्रम् । (कटं शत्रुं आहन्त्यसौ जायमानविषाणा- ग्रमहिषीशावकः । इति मेदिनी ॥ (कटः पापी आहन्यतेयत्र ।) नरकः । इति हारावली ॥ कर्व्वूरः । इति जटाधरः ॥ कूपः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा सिद्धान्तकौमुद्याम् । ५ । १ । ५२ । “प्रस्थं सम्भवति प्रास्थिकः कटाहः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-009-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कटाह" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें