🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:14:27 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हर्म्य
harmya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
धनिकों का निवास (2.2.10)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हर्म्य संज्ञा पुं॰ [स्त्री॰]
१. राजभवन । महल । प्रासाद ।
२. बड़ा भारी मकान । हवेली ।
३. नरक ।
४. यंत्रणागृह (को॰) ।
५. अग्निकुंड ।
६. तंदूर । अँगीठी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हर्म्य n. (ifc. f(आ). ; said to be fr. √ हृ, ‘to captivate or charm the mind’; but rather connected with √ 2. घृ and घर्म, and perhaps originally signifying ‘the domestic fire-hearth’), a large house, palace, mansion, any house or large building or residence of a wealthy person, RV. &c. &c.
a stronghold, prison, RV. v, 32, 5; viii, 5, 23
a fiery pit, place of torment, region of darkness, the nether world, MW.
हर्म्य mfn. living in houses, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1292,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हर्म्यं [हृ-यत् मुट् च] 1 A palace, mansion, any large or palatial building; हर्म्यपृष्ठं समारूढः काकोऽपि [] गरुडायते Subhāṣ.; बाह्योद्यानास्थितहरशिरश्चंद्रिकाधौतहर्म्या Me. 7; Rs. 1. 28; Bk. 8. 36, R. 6. 47; Ku. 6. 42. --2 An oven, a fireplace, hearth. --3 A fiery pit, abode of evil spirits, the infernal regions. --Comp. --अंगनं --णं the court-yard of a palace. --स्थलं the room of a palace.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1167-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हर्म्य न० हृ--यत मुट् च । इष्टकाकाष्ठादिरचिते धनिनां गृहभेदे अमरः “रम्यं हर्म्यतलम्” इति प्रबोध० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5421,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हर्म्म्यं, क्ली, (हरति जनमनांसीति । हृ + अघ्ना- दित्वात् यत् मुट् च । धनिनां वासः । इत्य- मरः । २ । २ । ९ ॥ धनिनां व्यवहारिकादीनां वासः काष्ठेष्टकादिना कृतं धवलगृहं हर्म्म्यादि- संज्ञकं स्यात् । हरति मनो हर्म्म्यं नाम्नीति हृञो म्यः इति भरतः । अन्यच्च । हरति मनो हर्म्म्यं अघ्नानित्वात् यत् मुट् च हर्म्म्यम् । आदिशब्देन स्वस्तिकाट्टालिकादेर्ग्रहणम् । धनिनां राजव्यतिरिक्तानां वासो गृहम् । एकं काष्ठेष्टकादिकृतस्य धनिगृहस्य । इत्यमर- टीकायां रायमुकुटः ॥ (यथा, -- “हर्म्म्यञ्चाक्लेदिभूमिर्नभसि च शयनं शीकरोष्ण- प्रहीणे ॥” इति वैद्यकपथ्यापथ्यविधौ वर्षोपचारे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-522-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हर्म्य" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें