🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:39:09 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दुर्गति
durgati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नरक के नाम (1.9.1) नारक · नरक · निरय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दुर्गति १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बुरी गति । दुर्दशा । बुरा हाल । जिल्लत । जैसे,—(क) मरहटों ने गुलाम कादिर की बड़ी दुर्गति की; उसके नामक कान काटकर उसे पिंजरा में बंद कर दिया ।—(शब्द॰) । (ख) पानी बरस जाने से रास्ते में बड़ी दुर्गति हुऐ ।
२. वह दुर्दशा जो परलोक में हो । नरक ।
दुर्गति पु २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ दुः + गति] दुर्गम होने का भाव । दुर्ग- मता । उ॰—दुर्गति दुर्गम ही जु कुटिल गति सरितन ही में ।— केशव (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दुर्—गति mfn. = -गत, R. vii, 88, 3
दुर्—गति f. misfortune, distress, poverty, want of (gen.), MBh.; Kāv. &c.
hell, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (485,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दुर्गति स्त्री दुष्टा गतिः प्रा० स० । १ नरके अमरः । २ दारिद्र्ये मेदि० । “न दुर्गतिमवाप्नोति स्वर्गलोकञ्च गच्छति” भा० शा० ५५९३ श्लो० दुःस्थिता गतिरस्य प्रा० ब० । ३ तद्युते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3635,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दुर्गतिः, स्त्री, (दुष्टा क्लेशदायिनी गतिः ।) नरकः । इत्यमरः । १ । ९ । १ ॥ (यथा, देवीभागवते । ३ । १२ । ६८ । “कृत्वा यज्ञं विधानेन दत्त्वा पुण्यं मखार्ज्जितम् । समुद्धर महाराज ! पितरं दुर्गतिं गतम् ॥”) दारिद्रम् । इति मेदिनी । ते, ११५ ॥ (यथा, महाभारते । १३ । ७० । ८ । “कथं भवान् दुर्गतिमीदृशीं गतो नरेन्द्र तद्ब्रूहि किमेतदीदृशम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-727-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दुर्गति" आता है (20)
अगति बुरी गति । दुर्गति । दुर्दशा । दुरवस्थादौर्गत्य दुर्गति । बुरी हालतअपगति दुर्गति । अधोगति । दुर्भाग्यकुगति दुर्गति । दुर्दशा । बुरी हालतदुर्दशा बुरी दशा । मंद अवस्था । दुर्गति । खराब हालत । क्रि॰ प्र॰—करना । होनाऔगत पु संज्ञा स्त्री॰ दुर्दशा । दुर्गति । क्रि॰ प्र॰—करना । होनाऔहत अपमृत्यु । कुगति । दुर्गतिफजीहत दुर्दशा । दुर्गति । अपमान । बदनामीविगति दुर्दशा । दुर्गति । खराबीकदर्थना दुर्गति । दुर्दशा । बुरी दशापायमाली दुर्गति । अधोगतिछीछालेदर दुर्दशा । दुर्गति । खराबी । फजीहत । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनावप्रि क्षेत्रअपति पु वि॰ स्त्री॰अधोगति पतन । गिराव । उतारअगत पु नि॰ जहाँ गति न हो । अगम्य । —(क) उनकी मेहर से वे मिले सब जो अगत गाई…कदर्थन कष्ट या पीड़ा देना । सतानाअध:पतन नीचे गिरनाअध:पात निचे गिरना । पतनजिल्लत अनादर । अपमान । तिरस्कार । बेइज्जती । मुहा॰—जिल्लात उठाना=
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬