🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:11:22 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ट
ṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ट संस्कृत या हिंदी वर्णमाला में ग्यारहवाँ ब्यंजन जो टवर्ग का पहला वर्ण है । इसका उच्चारण स्थान मूर्धा है । इसका उच्चारण करने में तालु से जीभ का अग्र भाग लगाना पड़ता है ।
ट संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नारियल का खोपड़ा ।
२. वामन ।
३. चौथाई भाग ।
४. शब्द ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ट the 1st cerebral consonant (pronounced like t in true, but properly by keeping back the tip of the tongue and slightly turning it upwards).
2. ट m. sound, L.
a dwarf, L.
a quarter, 4th, L.
ट n. = करङ्क, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (429,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
टः 1 A sound like the twang of a bow-string. --2 A dwarf. --3 A quarter, a fourth part. --टा 1 The earth. --2 An oath. --टं A hollowed cocoanut.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0522-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ट टकारोव्यञ्जनवर्णभेदः अर्द्धमात्राकालेनोच्चार्य्यः अस्यो- च्चारणस्थानं मूर्द्धा । अस्योच्चारणे मूर्द्धस्थानेन जिह्वा मध्यस्य स्पर्शः आभ्यन्तरप्रयत्नः । विवारश्वासधोषा बाह्य- प्रयत्नाः । मातृकान्यासेऽस्य दक्षिणस्फिचि न्यास्यता वर्णा- भिधाने अस्य वाचकशब्दा उक्ता यथा “टकारश्च कपाली च सोमेशः खेचरी ध्वनिः । मुकुन्दो विनदा पृथ्वी वै- ष्णवी वारुणी नरः । दक्षस्फिगर्द्धचन्द्रश्च जवा भूतिः पुन- र्भवः । वृहस्पतिर्धनुर्हस्तः प्रमोदा विमला कटिः । राज- गिरिर्महाधनुर्ध्राणात्मा सुमुखी मरुत्” । अस्य स्वरूपं यथा “टकारं चञ्चलापाङ्गि! स्वयं प रमकुण्डली । कोटिवि द्युल्लताकारं पञ्चदेवमयं सदा । पञ्चप्राणयुतं वर्णं गुणत्रय समन्वितम् । त्रिशक्तिसहितं वर्णं त्रिविन्दुसहितं वरं सदा” कामधेनुतन्त्रम् । एतदधिष्ठातृदेवतारूपं यथा “ध्यानमस्य प्रवक्ष्यामि शृणुष्व वरवर्णिनि! । मालती- पुष्पवर्णाभां पूर्णचन्द्रनिभेक्षणाम् । दशबाहुसमायुक्तां सर्वालङ्कारसंयुताम् । परमोक्षप्रदां नित्यं सदा स्मेरमुखीं पराम् । एवं ध्यात्वा ब्रह्मरूपां तन्मन्त्रं दशधा जपेत्” वर्णोद्धारतन्त्रम् । मात्रावृत्तेऽस्य प्रथमोपन्यासे खेदः- फलम् । झशब्दे प्रमाणं दृश्यम् ।
ट पु० टल--ड । १ वामने २ पादे ३ निःस्वने च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3186,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ट, टकारः । सं व्यञ्जनैकादशवर्णः । टवर्गप्रथम- वर्णश्च । अस्योच्चारणस्थानं मूर्द्धा । इति व्याक- रणम् ॥ (अस्योच्चारणे मूर्द्धस्थानेन जिह्वामध्यस्य स्पर्शः आभ्यन्तरप्रयत्नः । मातृकान्यासेऽस्य दक्षिणस्फिचि न्यास्यत्वम् । वङ्गीयवर्णमाला- याम्) तस्य लेखनप्रकारो यथा, -- “ऊर्द्धाधःक्रमतो रेखा कुण्डलीरूपतस्त्वधः । तिष्ठन्ति तासु नित्यासु कुवेरयमवायवः ॥ मात्रा कोणगता चोर्द्ध्वा तत ऊर्द्ध्वगता तु सा । या नित्या परमा शक्तिश्चतुर्व्वर्गप्रदायिनी ॥ ध्यानमस्य प्रवक्ष्यामि शृणुष्व वरवर्णिनि ! । मालतीपुष्पवर्णाभां पूर्णचन्द्रनिभेक्षणाम् ॥ दशबाहुसमायुक्तां सर्व्वालङ्कारसंयुताम् । परमोक्षप्रदां नित्यां सदा स्मेरमुखीं पराम् ॥ एवं ध्यात्वा ब्रह्मरूपां तन्मन्त्रं दशघा जपेत् ॥” इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ अस्य स्वरूपं यथा, -- “टकारं चञ्चलापाङ्गि ! स्वयं परमकुण्डली । कोटिविद्युल्लताकारं पञ्चदेवमयं सदा ॥ [] पञ्चप्राणयुतं वर्णं गुणत्रयसमन्वितम् । त्रिशक्तिसहितं वर्णं त्रिबिन्दुसहितं सदा ॥” इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ तस्य २७ सप्तविंशतिनामानि यथा, -- “टष्टङ्कारः कपाली च सोमवाः खेचरी ध्वनिः । मुकुन्दो विनदा पृथ्वी वैष्णवी वारुणी नवः ॥ दक्षाङ्गकार्द्धचन्द्रश्च जरा भूतिः पुनर्भवः । बृहस्पतिर्धनुश्चित्रा प्रमोदा विमला कटिः ॥ राजा गिरिर्म्महाधनुर्घ्राणात्मा सुमुखो मरुत् ॥” इति नानातन्त्रशास्त्रम् ॥
टं, क्ली, (टल् + डः ।) करङ्कः । इति विश्वः ॥
टः, पुं, (टल् + डः ।) वामनः । पादः । निस्वनः । इति मेदिनी । टे, १ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-571-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें