🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:54:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुमुद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुमुद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कुमुद

अर्थ: कौ मोदते इति कुमुदम् सफेद कुमुदिनी

संस्कृत: नैरृतदिग्गजः, शुक्लोत्पलम् · पर्याय: कैरव

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुमुद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कुमुद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कुमुद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुमुदःकुमुदौकुमुदाः
द्वितीयाकुमुदम्कुमुदौकुमुदान्
तृतीयाकुमुदेनकुमुदाभ्याम्कुमुदैः
चतुर्थीकुमुदायकुमुदाभ्याम्कुमुदेभ्यः
पञ्चमीकुमुदात् / कुमुदाद्कुमुदाभ्याम्कुमुदेभ्यः
षष्ठीकुमुदस्यकुमुदयोःकुमुदानाम्
सप्तमीकुमुदेकुमुदयोःकुमुदेषु
सम्बोधनहे कुमुदहे कुमुदौहे कुमुदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुमुद
कुमुद
kumuda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सफ़ेद (कुमुद) (1.10.38) कैरव
(सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र,) बुध और बृहस्पति (1.3.5) बुध · बृहस्पति · ऐरावत · पुण्डरीक · वामन · अंजन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुमुद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुईं
२. लाल कमल ।
३. निर्दय । बेरहम ।
४. कंजूस ।
कुमुद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुई । कोका
२. लाल कमल । यौ॰—कुमुदबंधु= चंद्रमा ।
३. चाँदी ।
४. विष्णु ।
५. एक बंदर का नाम जो रावण के युद्ध में लडा़ था
६. एक प्रकार का दैत्य ।
७. एक द्वीप का नाम
८. कपूर
९. एक नाग का नाम । इसकी बहन कुमुद्वती कुश की पत्नी थी ।
१०. आठ दिग्गजीं में से एक जो दक्षिणपश्चिम कोण में रहता है
११. विष्णु का एक पारिषद ।
१२. संगीत का एक ताल
१३. एक केतु तारा जी कुई के आकार का है ।
कुमुद २ वि॰
१. कंजूस । कृपण ।
२. लोभी । लालची ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कु—मुद See s.v.
कु-मुद n. [अस् m., L.], ‘exciting what joy’, the esculent white water-lily (Nymphaea esculenta), AV. iv, 34, 5; Suśr.; Śak. &c.
the red lotus (Nymphaea rubra), L.
कु-मुद m. camphor, Bhpr.
(in music) N. of a Dhruvaka
N. of a particular comet, VarBṛS.
of a Nāga, MBh.; Ragh.
of an attendant of Skanda [MBh. ix, 2558] or of Viṣṇu [BhP.]
of the elephant of the south-west or southern quarter, L.
of a Daitya, L.
of a son of Gada by Bṛhatī, Hariv. 9193
of a confidant of king Unmattāvanti, Rājat.
of a monkey-hero, MBh.; R.
of a poet
of a pupil of Pathya, BhP. xii, 7, 2
of a mountain, BhP.; VP.
of one of the smaller Dvīpas, VP.
कु-मुद n. camphor, L.
silver, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (286,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुमुदः, --दं [कौ मोदते इति कुमुदं] 1 The white water-lily said to open at moon-rise; नोच्छ्वसिति तपनकिरणैश्चंद्रस्येवाशुभिः कुमुदं V. 3. 16; so Ś. 5. 28; Rs. 3. 2, 21, 23; Me. 40. --2 A red lotus. --दं Silver. --दः 1 An epithet of Viṣṇu. --2 N. of the elephant supposed to guard the south. --3 Camphor. --4 A species of monkey. --5 N. of a Nāga who gave his younger sister कुमुद्वती to Kuśa, son of Rāma; see R. 16. 79. 86. --Comp. --अभिख्यं silver. --आकरः, --आवासः a pond full of lotuses. --ईशः the moon. --खंडं an assemblage of lotuses. --नाथः, --पतिः --बंधुः, --बांधवः, --सुहृद् m. the moon.
कुमुदः, --दं [कौ मोदते इति कुमुदं] 1 The white water-lily said to open at moon-rise; नोच्छ्वसिति तपनकिरणैश्चंद्रस्येवाशुभिः कुमुदं V. 3. 16; so Ś. 5. 28; Rs. 3. 2, 21, 23; Me. 40. --2 A red lotus. --दं Silver. --दः 1 An epithet of Viṣṇu. --2 N. of the elephant supposed to guard the south. --3 Camphor. --4 A species of monkey. --5 N. of a Nāga who gave his younger sister कुमुद्वती to Kuśa, son of Rāma; see R. 16. 79. 86. --Comp. --अभिख्यं silver. --आकरः, --आवासः a pond full of lotuses. --ईशः the moon. --खंडं an assemblage of lotuses. --नाथः, --पतिः --बंधुः, --बांधवः, --सुहृद् m. the moon.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0410-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुमुद न० कौ मोदते कुद--क ७ त० । (सुँदि) कैरवे अमरः । “कुमुदान्येव शशाङ्कः सविता बोधयति पङ्कजान्येव” पञ्चत० । “कुमुदं पिच्छिलं स्निग्धं मधुरं ह्रादि शीत- लम्” भाव० प्र० तद्गुणा उक्ताः । २ रक्तपद्मे मेदि० ३ रूप्ये हेमच० । ४ कर्पूरे पु० राजनि० अयमर्द्धचादि ५ शाल्मलिद्वीपस्थे वर्षपर्वतभेदे । कुन्दशब्दे उदा० । ६ दक्षिणदिग्गजे अमरः तस्य श्वेतोत्पलनिभत्वा- त्तथात्वम् । कु भूमि मोदयति मुद--अन्तर्भूतण्यर्थे- क । ७ विष्णौ “कुमुदः कुन्दरः कुन्दः पर्जन्यः पावकोऽनिलः” विष्णुस० । ८ पद्मे न० त्रिका० । “यस्य बाला बहुव्यासा दीर्घलाङ्गूलमाश्रिताः । ताम्राः पीता शीताश्चैव प्रकीर्ण्णा घोरकर्म्मणः” रामा० उक्त लक्षणे ९ वानरभेदे । “मुषेणमैन्दद्विविदैः कुमुदेनाङ्गदेन च” भा० व० २८८ अ० । १० विष्णुपारिषदभेदे । “प्रहस्या- नुचरा विष्णोः प्रत्यपेधन्नुदायुधाः” इत्युपक्रमे कुमुदः कु- मुदाक्षश्च विष्वक्सेनः पतत्त्रिराट्” भाग० ८, २१, १० । [] ११ मेरोरुपष्टम्भगिरिभेदे पु० । “मन्दरोमेरुमन्दरः सुपार्श्वः कुमुद इत्ययुतयोजनविस्तारोन्नतामेरोश्चतुर्द्दिशमवष्टम्भ- गिरय उपक्लप्ताः” भा० ५, १६, १ “एवं कुमुदनिरूढोयः शतवल्लोनाम वटस्तस्य स्कन्धेभ्योनीचानाः पयोदधिमधु- गुडान्नाद्यम्बरमद्यासनाभरणादयः सर्व्वएव कामदुवा नदाः कुमुदाग्रात् पतन्तस्तदुत्तरेणावृतमुपयोजयन्ति” तत्रैव १२ सर्पभेदे कुमुद्घतीशब्दे रघुवाक्यम् । “कुमुदः कुमुदा- क्षश्च तित्तिरः इलिकस्तथा० भा० आ ३५ अ० १३ दैत्यभेदे च । ततः कुमुदा० चतुरर्थ्यां ष्ठक् । कौमुदिक तत्सन्नि- कृष्टादौ त्रि० । तत्रार्थे ष्ठच् । कुमुदिक तत्रार्थे त्रि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2112-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुमुदं, क्ली, (कौ मोदते । मुद् “इगुपधेति” । ३ । १ । १३५ । कः ।) श्वेतोत्पलम् । हेला सुँदि इत्यादि भाषा ॥ (यथा, रामायणे ५ । ५५ । १ । “सचन्द्रकुमुदं रम्यं सार्ककारण्डवं शुभम् । पुष्पश्रवणकादम्बमभ्रशैवलशाद्वलम्” ॥) तत्पर्य्यायः । कैरवम् २ । इत्यमरः । १ । १० । ३७ । चन्द्रकान्तम् ३ गर्द्दभम् ४ कुमुत् ५ । इति रत्नमाला ॥ धवलोत्पलम् ६ कह्लारम् ७ शीत- लकम् ८ शशिकान्तम् ९ इन्दुकमलम् १० चन्द्रि- काम्बुजम् ११ गन्धसोमम् १२ । इति शब्द- रत्नावली ॥ अपि च । “श्वेतं कुवलयं प्रोक्तं कुमुदं कैरवं तथा । कुमुदं पिच्छिलं स्निग्धं मधुरं ह्लादि शीतलम्” ॥ इति भावप्रकाशः ॥ अस्य गुणाः । शीतलत्वम् । स्वादुत्वम् । पाके तिक्तत्वम् । कफरक्तदोषदाह- श्रमपित्तनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः । रक्त- पद्मम् । इति मेदिनी ॥ रूप्यम् ॥ इति हेम- चन्द्रः ॥
कुमुदः, पुं, (कुत्सिते नैरृतकोणे मोदते इति । कु + मुद् + कः ।) नैरृतकोणस्थदिघस्ती । इत्यमरः । १ । ३ । ३ ॥ वानरविशेषः । (अयं खलु राम- चन्द्रस्य सेनापतिवानराणां एकतमः । यथा, रामायणे । ६ । २ । २८ । “नाम्ना संकोचलो नाम नानाद्विजयुतो गिरिः । तत्र राज्यं प्रशास्त्येष कुमुदो नाम वानरः । योऽसौ शतसहस्राणि सहस्रं परिकर्षति” ॥) नागविशेषः । (यथा, महाभारते । १ । ३५ । १५ । “कुठरः कुञ्जरश्चैव तथा नागः प्रभाकरः । कुमुदः कुमुदाक्षश्च तित्तिरिर्हलिकस्तथा” ॥) दैत्यभेदः । सितोत्पलम् । इति हेमचन्द्रः ॥ क- र्पूरः । इति राजनिर्घण्टः ॥ ध्रुवकभेदः । यथा, -- “एकाविंशतिवर्णाङ्घ्रिर्मवेत् शृङ्गारके रसे । कुमुदोऽभोष्टदश्चैव ताले तुरगलीलके” ॥ इति सङ्गीतदामोदरः ॥ (कुं पृथ्वीं भूमिं वा मोद- यति । अन्तर्भूतणिजन्तात् मुदः कः । विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ७६ । “शुभाङ्गः शान्तिदः स्रष्टा कुमुदः कुवलेशयः” ॥ विष्णुपार्श्वदः । यथा, भागवते । ८ । २१ । १० । “कुमुदः कुमुदाक्षश्च विश्वक्सेनः पतत्रिराट्” ॥ मेरोरुपष्टम्भगिरिविशेषः । स चायुतयोजनवि- स्तृतः । यथा, भागवते ५ । १६ । १२ । “मन्दरो मेरुमन्दरः सुपार्श्वः कुमुद इति । अयुतयोजनविस्तारोन्नाहा मेरोश्चतुर्द्दिशमवष्टम्भ- गिरय उपकॢप्ताः” ॥ शाल्मलद्वीपान्तर्गतप्रथम- पर्व्वतः । यथा, विष्णुपुराणे २ । ४ । २६ । “कुमुदश्चान्नतश्चैव तृतीयश्च वलाहकः” ॥ आनूपजन्तुविशेषः । यथा, -- “हंससारसचक्राद्याः कुमुदाश्च कपिञ्जलाः । [] आनूपास्तेषु विज्ञेयाः श्लेष्मला वातकोपनाः” ॥ इति हारीते प्रथमेस्थाने ११ अध्यायः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-146-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुमुद" आता है (17)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुमुदकुमुद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कुमुद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुमुद 📚 ➤ कौ मोदते इति कुमुदम् सफेद कुमुदिनी
संस्कृत: नैरृतदिग्गजः, शुक्लोत्पलम् · पर्याय: कैरव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुमुद 📚कुईं🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कुमुद
(सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र,) बुध और बृहस्पति (१.३.५) — बुध, बृहस्पति, ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, अंजन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें