🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:31:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नाल
nāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कमल की डण्डी (1.10.42) नाला · आगे
उसका डण्ठल (2.9.22) नाडी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नाल १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कमल, कुमुद, आदि फूलों की पोलो लंबी डंडी । डांड़ी ।
२. पौधे का डंठल । कांड ।
३. गेहूँ, जो आदि की पतली लंबी डंडी जिसमें बाल लगती है ।
४. नली । नल ।
५. बंदुक की नली । बंदुक के आगे निकला हुआ पोला डंडा ।
६. सुनारों की फुँकनी ।
७. जुलाहों की नली जिसमें वे सूत लपेटकर रखते हैं । छूँछा । कैंडा । छुज्जा ।
८. वह रेशा जो कलम बनाते समय छिलने पर निकलता है । विशेष—डंठल या डंडी के अर्थ में पूरब में इसे पुं॰ बोलते हैं । पुरानी कविताओं में भी प्रायः पुं॰ मिलता है ।
नाल २ संज्ञा पुं॰
१. रक्त की नालियों तथा एक प्रकार के मज्जातंतु से बनी हुई रस्सी के आकार की वस्तु जो एक ओर तो गर्भस्थ बच्चे की नाभि से और दूसरी ओर गोल थाली के आकार में फैलकर गर्भाशय की दीवार से मली होती है । आँवल नाल । उल्लनाल । नार । नार । विशेष—इसी नाल के द्वारा गर्भस्थ शिशु माता के गर्भ से जुड़ा रहता है । गर्भाशय की दीवार से लगा हुआ जो उभरा हुई थाली की तरह का गोल छत्ता होता है उसमें बहुत सी रक्तवाहिनी नसें होती हैं जो चारों ओर से अनेक शाखा प्रशाखाओं में आकार छत्ते के केंद्र पर मिलती हैं जहाँ से नाल शिशु की नाभि की ओर गया रहता है । इस छत्ते और नाल के द्वार माता के रक्त के योजक द्रव्य शिशु के शरीर में आते जाते रहते हैं, जिससे शिशु के शरीर में रक्तसंचार, श्वास प्रश्वास और पोषण की क्रिया का साधन होता है । यह नाल पिंडल जीवों ही में होता है इसी से वे जरायुज कहलाते हैं । मनुष्यों में बच्चा उत्पन्न होने पर यह काटकर अलग कर दिया जाता है । क्रि॰ प्र॰—काटना । मुहा॰—क्या किसी का नाल काटा है ? = क्या किसी की दाई है । क्या किसी को जनानेवाली है । क्या किसी की बड़ी बूढ़ी है । जैसे,—क्या तूने ही नाल काटा है ? (स्त्रि॰) । कहीं पर नाल गड़ना =(१) कोई स्थान जन्मस्थान के समान प्रिय होना । किसी स्थान से बहुत प्रेम होना, जल्दी न हटना । (२) किसी स्थान पर अधिकार होना । दावा होना । जैसे,—यहाँ क्या तेरा नाल गड़ा है? नाल छीनना= नाल काटना ।
२. लिंग ।
३. हरताल ।
४. जल बहने का स्थान ।
५. जल में होनेवाला एक पौधा ।
६. एक प्रकार का बाँस जो हिमालय के पूर्वभाग, आसाम और बरमा आदि में होता है । टोली । फफोल ।
नाल ३ संज्ञा पुं॰ [अ॰ नाल]
१. लोहे का वह अर्धचंद्राकार खंड जिसे घोड़ो की टाप के नीचे या जूतों की एड़ी के नीचे रगड़ से बचाने के लिये जड़ते हैं । क्रि॰ प्र॰—जड़ना ।—बाँधना ।
२. तलवार आदि के म्यान की साप जो नोक पर मढ़ी होती है ।
३. कुंडलाकार गढ़ा हुई पत्थर का भारी टुकड़ा जिसके बीचोबीच पकड़कर उठाने के लिये एक दस्ता रहता है । इसे बलपरीक्षा या अभ्यास के लिये कसरत करनेवाले उठाते हैं । क्रि॰ प्र॰—उठाना ।
४. लकड़ी का वह चक्कर जिसे नीचे डालकर कुएँ की जोड़ाई होती है ।
५. वह रुपया जिस जुआरी जुए का अड्डा रखनेवाले को देता है ।
६. जुए का अड्डा । क्रि॰ प्र॰—रखना ।
६. † पर्वत की घाटी । उ॰—नाल वपत कुरमालरी, आयो भाल जवन्न ।—रा॰ रू॰, पृ॰ ३४० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाल mfn. (fr. नल cf. नाड) consisting or made of reeds, BhP.
नाल m. (g. अर्धर्चादि) f(आ, or ई, L.). and n. a hollow stalk, (esp.) of the lotus, MBh.; Kāv. &c.
नाल m. any tube or tubular vessel or vein &c. of the body, ib.
नाल m. or n. the navel-string, Gobh., Sch.
नाल m. N. of a poet, Cat.
नाल n. the urethra, Suśr.
नाल n. a handle (only mf(आ)n. ifc.), MBh. vii, 75
नाल n. a partic. ornament on a chariot, R. vi, 75, 28
yellow orpiment, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (537,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाल a. [नलस्येदं अण्] Consisting or made of reeds. --लं 1 A hollow stalk, especially the stalk of the lotus; विकचकमलैः स्निग्धवैडूर्यनालैः Me. 76; R. 6. 13; Ku. 7. 89. (--m. also in this sense). --2 Any tubular vessel of the body. --3 Yellow orpiment. --4 A handle. --लः A canal, drain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0616-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाल स्त्री न० नल--बन्धे ज्वला० ण । १ काण्डे २ पद्मादिदण्डे हेमच० “नालामृणालाग्रभुजो भजामः” नैष० “कश्चित् कराभ्यामुपगूढनालम्” रघुः “तयोरुपर्य्यायतनाल- दण्डः” कुमा० । नल--घञ् । ३ जलनिर्गमे जलादेः प्रवाहे पु० “यथा तोयार्थिनस्तोयं यन्त्रनालादिभिः शनैः” मार्कण्डेयपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4049,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नालं, क्ली, (नलतीति । नल बन्धे + “ज्वलिति- कसन्तेभ्यो णः ।” ३ । १ । १४० । इति णः ।) उत्पलादिदण्डः । तत्पर्य्यायः । नाला २ । इत्यमरः । २ । ९ । २२ ॥ नाली ३ नालिका ४ । इति भरतः ॥ (यथा, रघुः । ६ । १३ । “कश्चित् कराभ्यामुपगूढनाल- मालोलपत्राभिहतद्बिरेफम् । रजोभिरन्तःपरिवेषबन्धि लीलारविन्दं भ्रमयाञ्चकार ॥” अर्द्धर्च्चादित्वात् पुंलिङ्गोऽपि ॥) हरितालम् । इति स्वामी ॥ नले, पुं । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-870-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नाल" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें