🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:44:34 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नालिक
nālika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नालिक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कमल ।
२. भैंसा ।
३. एक अस्त्र का नाम जिसकी नली में कुछ भरकर चलाते थे ।
४. एक प्रकार की बाँसुरी (को॰) ।
नालिक संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. छोटी नाल या डंठल ।
२. नाली ।
३. जुलाहों की नली जिसमें वे लपेटा हुआ सूत रखते हैं ।
४. नालिया शाक । पटुआ साग ।
५. हाथी के कान छेदने का उपकरण या औजार (को॰) ।
६. घटी । २४ अथवा ९० मिनट का समय (को॰) ।
६. एक प्रकार का गंधद्रव्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नालिक mfn. (with आसन) a partic. manner of sitting, Cat.
ifc. a period of 24 minutes (cf. षण्ण्˚)
नालिक m. a trader with (?), Pañcad.
a buffalo, L.
नालिक n. = नालास्त्र, L.
a lotus flower, L.
नालिक m. or n. myrrh, L.
नालिक a kind of wind instrument, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (537,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नालिकः [नलमेव नालमस्त्यस्य ठन्] A buffalo. --का 1 The stalk of a lotus. --2 A tube. --3 An instrument for boring an elephant's ear. --4 A period of 24 minutes. --कं 1 A lotus-flower. --2 A kind of wind-instrument, a flute. --3 Myrrh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0616-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नालिक पु० नलमेव नालमस्त्यस्य ठन् । १ पद्मे शब्दरत्ना० । २ महिषे पुंस्त्री० त्रिका० नाला + स्वार्थे क । नालिका नालायां स्त्री नालिताशाके शब्दच० । चर्मकषायां स्त्री जटाध० । हस्तिकर्णवेधनिकायां स्त्री हारा० । “गजाः [] सकृत्करतल लोलनालिका” माघः । श्वेतकलम्ब्यां कल्प- तरुः “कुसुम्भं नालिकाशाकमिति” ति० त० पाठान्तरम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4049-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नालिकः, पुं, (नल एव नालस्तृणविशेषः । स भोक्तव्यत्वेनास्त्यस्येति ठन् ।) महिषः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ क्ली, (नालमस्त्यस्येति ।) पद्मम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (नालः कार्य्यसाधनत्वे- नास्त्यस्येति । नाल + “अत इनिठनौ ।” ५ । २ । ११५ । इति ठन् । अस्त्रविशेषः । तत्तु आकृतिकार्य्यादिना अधुनातनस्य ‘वन्दुक’ इति ख्यातस्य अस्त्रस्य सादृश्यं लभते । अस्य आकृ- त्यादिकन्तु शुक्रनीतौ उक्तम् । तद्यथा, -- “अस्त्रन्तु द्विविधं ज्ञेयं नालिकं मान्त्रिकं तथा । यदा तु मान्त्रिकं नास्ति नालिकं तत्र धारयेत् ॥ नालिकं द्बिविधं ज्ञेयं बृहत्क्षुद्रप्रभेदतः । तिर्य्यगूर्द्ध्वच्छिद्रमूलं नालं पञ्चवितस्तिकम् ॥ मूलाग्रयोर्लक्ष्यभेदि तिलबिन्दुयुतं सदा । यन्त्राघाताग्निकृत् ग्रावचूर्णधृक् कर्णमूलकम् ॥ सुकाष्ठोपाङ्गयुध्नञ्च मघ्याङ्गुलविलान्तरम् । स्वाग्नेऽग्निचूर्णसन्धातृ शलाकासंयुतं दृढम् ॥ लघुनालिकमप्येतत् प्रधार्य्यं पत्तिसादिभिः । यथा यथा तु त्वक्सारं यथा स्थूलविलान्तरम् ॥ यथा दीर्घं बृहत् गोलं दूरभेदि तथा तथा । मूलकीलभ्रमात् लक्ष्यसमसन्धानभाजि यत् ॥ बृहन्नालिकसंज्ञन्तत् काष्ठबुध्नविवर्ज्जितम् । प्रवाह्यं शकटाद्यैस्तु सुयुक्तं विजयप्रदम् ॥” अस्य कार्य्यं यथा, -- “नालास्त्रं शोधयेदादौ दद्यात्तत्राग्निचूर्णकम् । निवेशयेत्तु दण्डेन नालमूले यथादृढम् ॥ ततः सुगोलकं दद्यात् ततः कर्णेऽग्निचूर्णकम् । [] यन्त्रचूर्णाग्निदानेन गोलं लक्ष्ये निपातयेत् ॥ लक्ष्यभेदो यथा बाणो धनुर्ज्याविनियोगतः । भवेत्तथा तु सन्धाय -- ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-870-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें