🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:53:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कापालिक
kāpālika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कापालिक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शैव मत का तांत्रिक साधु ।उ॰—कहने की आवश्यकता नहीं कि कौल, कापालिक आदि इन्हीं बज्रया- नियों से निकले ।—इतिहास, पृ॰ १३ । विशेष—ये मनुष्य की खोपडी लिये रहते हैं; और मद्य मांसादि खाते हैं । ये लोग भैरव या शक्ती को बलि चढाते हैं ।
२. तंत्रसार के अनुसार वंग देश की एक वर्णसंकर जाति ।
३. एक प्रकार का कोढ । विशेष—इसमें शरीर की त्वचा रूखी, कठोर, काली या लाल होकर फट जाती है और दर्द करती है । यह कोढ विषम होता है औऱ बडी कठिनाई से अच्छा होता है ।
कापालिक २ वि॰
१. कपालसंबंधी,
२. भिखारी या मंगन जैसा । भिखारी या मंगन संबंधी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कापालिक mf(ई)n. relating to or belonging to a skull (= कपालिकेव) g. शर्करादि, Pāṇ. v, 3, 107
कापालिक m. a kind of Śaiva ascetic who carries a human skull and uses it as a receptacle for his food (he belongs to the left-hand sect), VarBṛS.; Bhartṛ. i, 64; Prab. liii, 5; Kathās. &c.
N. of a mixed class (कपालिन्), L.
N. of a teacher
कापालिक n. a kind of leprosy
कापालिक mfn. peculiar to a Kāpālika, Prab.; Pañcat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (271,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कापाल, कापालिक a. [कपाल-अण्-ठक्-वा] Relating to skulls. --लः, --लिकः A follower of a certain Śaiva sect (the left-hand order) characterized by carrying skulls of men in the form of garlands and eating and drinking from them; Pt. 1. 212. --लं A kind of leprosy. --ली 1 A wreath of skulls. --2 A clever woman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0393-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कापालिक त्रि० कपालेन नृकपालेन चरति अभ्यवहारादिकं करोति ठक् । १ शैवाचारभेदयुक्ते सिद्धान्तेभेदे तेषामा- चारश्च । “नरास्थिमालाकृतभूरिभूषणः श्मशानवासी नृकपालभोजनः” । “पश्यामि योगाञ्जनशुद्धदर्शनो जगन्मिथोभिन्नमभिन्नमीश्वरात्” । तस्य धर्मभेदः प्रबो- धच० वर्णितो यथा । “मस्तिष्काक्तवसाभिघारितमहा- मांसाहुतीर्जुह्वतां वह्नौ ब्रह्यकपालकल्पितसुरापानेन नः पारणा । सद्यःकृत्तकठोरकण्ठविगलत्कीलालधारो- क्षणैरर्च्यो नः पुरषोपहारबलिभिर्देवो महाभैरवः” इति । “अथ तीर्थकराग्रणीः प्रतस्थे बहुकापालिकजालकं विजे- तुम्” शङ्करदिग्विजयः । २ अन्त्यजजातिभेदे (कपालि) पु० स्त्री० स्त्रियां ङीष् । अन्त्यजशब्दे कपालिन्शब्दे च विवृतिः । कपालिकैव शर्करा० अण् । ३ क्षुद्रकपाले न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1886,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कापालिकः, पुं, (कपालेन नृकपालेन चरति अभ्य- वहारादिकं करोतीति । कपालं + ठक् ।) वर्ण- सङ्करजातिविशेषः । इति तन्त्रसारः ॥ कपालि इति भाषा । वामाचारिविशेषः । यथा, -- “अथ तीर्णकराग्रणीः प्रतस्थे कापालिकजालकं विजेतुम्” । इति शङ्करविजयः ॥ (योगिविशेषः । यथा हट- योगदीपिकायां १ । ८ । “भानुकी नारदेवश्च खण्डः कापालिकस्तथा” ॥ तत्सम्प्रदायश्च यथा तत्रैव ३ । ९६ । “निषेव्यते शीतलमध्यधारा कापालिके खण्डमते ऽमरोली” ॥ “कापालिकस्यायं कापालिकस्तस्मिन् कापालिके खण्डकापालिकसम्प्रदाये इत्यर्थः” ॥ इतितट्टीका ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-085-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कापालिक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें