🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:31:39 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कीट
kīṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कीट १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रेँगने या उड़ानेवाला क्षुद्र जंतु । कीड़ा । मकोड़ । विशेष—सुश्रुत ने कीटकल्य में इनके जो नाम गिनाए है और उनके काटने और डक मारने आदि से जो प्रभाव मनुष्य के शरीर पर पड़ता है, उसके विचार से उनके चार भेद किए है: बातप्रकृति, जिनके काटने आदि से मनुष्य के शरीर में वात का प्रकोप होता है । पित्तप्रकृति, जिनके काटने से पित का प्रकोप होता है । श्लेष्मप्रकृति, जिनके काटने से कफ कुपित होता है । त्रिदोषप्रकृति, जिनके काटने से त्रिदोष होता है । अगिया (अग्निनमा), ग्वालिन (आवर्तक) आदि को वातप्रकृति; भिड़ भौरा, ब्रह्मनी (ब्रह्माणिका), पताबिछिया या छिउँकी (पत्रवृशिचक), कनखजुरा (शतपादक) मकड़ी, गदहला (गर्दभी) आदि को पित्तप्रकृति तथा काली गोह आदि को श्लेष्मप्रकृति लिखा है । ऊपर की नामावली से स्पष्च है कि कीट शब्द के अंतर्गत कुछ रीढ़वाले जंतु भी आ गए हैं, पर अधिकतर बिना रीढ़वाले जतुओं ही को कीट कहते है । पाशचात्य जीवततत्वविदों ने इन बिना रीढ़वाले जतुओं के बहुत से भेद किए हैं, जिनमें कुछ तो आकारपरिवर्तम के विचार से किए गए हैं, कुछ पंख के विचार से और कुछ मुखाकृति के विचार से । हमारे यहा कीट शब्द के अंतर्गत जिन जीवों को लिया गया हैं, वे सब ऊष्मज और अंडज हैं । ऊष्मज तो सब कीट हैं, पर सब अंडज कीट नहीं हैं । जैसे, पक्षी मछली आदि को कीट नहीं नहीं कह सकते ।
२. हीनता या तुच्छाताव्यंजक शब्द । जैसे, छिपकीट = तुच्छ हाथी । पक्षिकीट ।
कीट २ वि॰ कड़ा । कठोर [को॰] ।
कीट ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ किट्ट] जमी हुई मैल । मल । क्रि॰ प्र॰— जमना ।—लगना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कीट m. (ifc. f(आ). , Hcat.) a worm, insect, ŚBr. xiv; ĀśvŚr. &c.
the scorpion in the zodiac, VarBṛS.
(ifc.) an expression of contempt (cf. शूर-क्˚), Mcar.
कीट n. id., L.
(= किट्ट) feces, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (284,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कीट a. Hard, harsh. --टः 1 A worm, an insect; कीटोपि सुमनः संगादारोहति सतां शिरः H. Pr. 45. --2 A term expressive of contempt (generally at the end of comp.); द्विपकीटः a wretched elephant; so पक्षिकीटः Pt. 1; &c. --Comp. --घ्नः sulphur. --जं silk. --जा lac. --मणिः a fire-fly.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0405-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कीट, क बन्धे । वर्णे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- परं-अकं-सेट् ।) क कीटयति कीटः । वर्णः कैश्चिन्नमन्यते । इति दुर्गादासः ॥
कीटः, पुं, (कीट् + अच् ।) कृमिजातिः । इति शब्द- रत्नावली ॥ (यथा मनुः १ । ४० । “कृमिकीटपतङ्गांश्च यूकामक्षिकमत्कुणम्” ॥ “सर्पाणामेव विण्मूत्रशुक्राण्डशवकोथजाः । दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्व युक्ताः कीटाश्चतुर्विधाः ॥ दष्टस्य कीटैर्वायव्यैदंशस्तोदरुजोल्वणः । [] आग्नेयैरल्पसंस्रावो दाहरागविसर्पवान् ॥ पक्वपीलु फलप्रख्यः खर्ज्जूरसदृशोऽथवा । कफाधिकैर्मन्दरुजः पक्वोदुम्बरसन्निभः ॥ स्रावाढ्यः सर्व्वलिङ्गस्तु विवर्ज्ज्यः सान्निपातिकैः । वेगाश्च सर्पवच्छोफो वर्द्धिष्णुर्विस्ररक्तता ॥ शिरोऽक्षि गौरवं मूर्च्छाभ्रमः श्वासोऽतिवेदना । सर्व्वेषां कर्णिकाशोफो ज्वरः कण्डूररोचकः” ॥ अस्य चिकित्सा यथा । “अर्कस्य दुग्धेन शिरीषवीजं त्रिर्भावितं पिप्पलीचूर्णमिश्रम् । एषो गदो हन्ति विषाणि कीट- भुजङ्गलूतोन्दुरवृश्चिकानाम्” ॥ इति च वाभटे उत्तरतन्त्रे ३७ अध्याये ॥ अस्यौषधं यथा ॥ “जतुसेव्यपत्रगुग्गुलुभल्लातकककुभपुष्पसर्ज्जरसाः । श्वेता एव धूम उरगाखुकीटवस्त्रकृमिनुदग्र्यः” ॥ “क्षीरिवृक्षत्वगालेपः शुद्धः कीटविषापहः” ॥ इति चरके चिकित्सास्थाने २५ अध्याये ॥ “सर्पाणां शुक्रविण्मूत्रशवपूत्यण्डसम्भवाः । वाय्वग्न्यम्बुप्रकृतयः कीटास्तु विविधाः स्मृताः ॥ सर्व्वदोषप्रकृतिभिर्युक्ताश्चापरिणामतः । कीटत्वेऽपि सुघोरास्ते सर्व्व एव चतुर्व्विधाः ॥ कुम्भीनसस्तुण्डिकेरी शृङ्गीशतकुलीरकः । उच्चिटिङ्गोऽग्निनामाच चिच्चिटिङ्गो मयूरिका ॥ आवर्त्तकस्तथोरभ्रसारिका मुखवैदलौ । शरावकुर्द्दोऽभीराजी परुषश्चित्रशीर्षकः ॥ शतबाहुश्च यश्चापि रक्तराजिः प्रकीर्त्तितः । अष्टादशेति वायव्याः कीटाः पवनकोपनाः ॥ तैर्भवन्तीह दष्टानां रोगा वातनिमित्तजाः ॥ * ॥ कौण्डिल्यकः कणभको वरटी पत्रवृश्चिकः ॥ विनासिका ब्रह्मणिका विन्दुलो भ्रमरस्तथा । वाह्यकी पिच्चिटः कुम्भी वर्च्चः कीटोऽरिमेदकः ॥ पद्मकीटो दुन्दुभिको मकरः शतपादकः । पञ्चालकः पाकमत्स्यः कृष्णतुण्डोऽथ गर्द्दभी ॥ क्लीतःकृमिसरारी च यश्चाप्युत्केशकः स्मृतः । एते ह्यग्निप्रकृतयश्चतुर्व्विंशाः प्रक्रीर्त्तिताः ॥ तैर्भवन्तीह दष्टानां रोगाः पित्तनिमित्तजाः ॥ * ॥ “विश्वम्भरः पञ्चशुक्लः पञ्चकृष्णोऽथ कोकिलः । सैरेयकः प्रचलको वलभः किटिमस्तथा ॥ सूचीमुखा कृष्णगोधा यश्च काषायवासिकः । कीटगर्द्दभकश्चैव तथात्रोटक एव च ॥ त्रयोदशैते सौम्याः स्युः कीटाः श्लेष्मप्रकोपणाः । तैर्भवन्तीह दष्टानां रोगाः कफनिमित्तजाः ॥ * ॥ तुङ्गीनासो विचिलकस्तालको वाहकस्तथा । कोष्ठागारी क्रिमिकरो यश्च मण्डलपुच्छकः ॥ तुङ्गलाभः सर्षपिकोऽवल्गुली शम्बुकस्तथा । अग्निकीटश्च घोराः स्युर्द्वादश प्राणनाशनाः ॥ तैर्भवन्तीह दष्टानां वेगज्ञानानि सर्पवत् । तास्ताश्च वेदनास्तीव्रा रोगा वै सान्निपातिकाः” ॥ “क्षाराग्निदग्धवद्दंशो रक्तपीतसितारुणः । ज्वराङ्गमर्द्द रोमाञ्चवेदनाभिः समन्वितः ॥ छर्द्यतीसारतृष्णा च दाहो मोहविजृम्भिका । [] वेपथुश्वासहिक्काश्च दाहः शीतञ्च दारुणम् ॥ पिडकोपचयः शोफो ग्रन्थयो मण्डलानि च । दद्रवः कर्णिकाश्चैव विसर्पाः किटिभानि च ॥ तैर्भवन्तीह दष्टानां यथास्वञ्चाप्युपद्रवाः । येऽन्ये तेषां विशेषास्तु तूर्णं तेषां समादिशेत् ॥ एकजातीनतस्तूर्द्ध्वं कीटान् वक्ष्यामि भेदतः । सामान्यतो दष्टलिङ्गैः साध्यासाध्यक्रमेण च ॥ त्रिकण्टकः कुणी चापि हस्तिकक्षोऽपराजितः । चत्वार एते कणभा व्याख्यातास्तीव्रवेदनाः ॥ तैर्दष्टस्य श्वयथुरङ्गमर्द्दोगुरुता गात्राणां दंशः कृष्णश्च भवति ॥
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कीट" आता है (14)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें