कृ(क्रि)मि पु० क्रम--इन् अतैत्त्वम् “भ्रमेः सम्प्रसारणञ्च” उ० इत्यतः सम्प्रसारणानुवृत्तौ सम्प्रवा । १ क्षुद्रजन्तुभेदे उज्ज्व- ल० । “लुम्पन्ति कीटकृमयः परितस्तथैते” नागार्ज्जनीये ऋकारयुक्तपाठः । २ लक्षायां ३ कृमियुक्ते ४ खरे गर्द्दभे च मेदि० । ५ रोगभेदे पु० । तन्निदानादि सुश्रुते उक्तं यथा “अथातः कृमिरोगमध्यायं व्याख्यास्यामः । अजीर्ण्णाध्यश- नासात्म्यैर्व्विरुद्धमलिनाशनैः । अव्यायामदिवास्वप्नगुर्व्व- तिस्निग्धशीतलैः । माषपिष्टान्नविदलविसशालूकषेरुकैः । पर्ण्णशाकसुराशुक्तदधिक्षीरगुडेक्षुभिः । पललानूपपिशित- पिन्याकपृथुकादिभिः । स्वाद्वम्लद्रवपानैश्च श्लेष्मा पित्तञ्च कुप्यति । कृमीन् बहुविधाकारान् करोति विविधाश्रयान् । आमपक्वाशयस्तेषां प्रसवः प्रायशः स्मृतः । विंशतेः कृमि- जातीनां त्रिविधः सम्भवः स्मृतः । पुरीषकफरक्तानि तेषा वक्ष्यामि लक्षणम् । अयवा वियवाः किप्पा श्चिप्यागण्डू- पदास्तथा । चूरवो द्विमुखाश्चैव सप्तैवैते पुरीषजाः । श्वेताः सूक्ष्मास्तुदन्त्येते गुदं प्रतिसरन्ति च । तेषामेवापरे पुच्छैः पृ- थवश्च भवन्ति हि । शूलाग्निमान्द्यपाण्डुत्वविष्टम्भबलस- ङ्क्षयाः । प्रसेकारुचिहृद्रोगविड्भेदास्तु पुरीषजैः । रक्ता गण्डूपदा दोर्घा गुदकण्डूनिपातिनः । शूलाटोपशकृ- द्भेदपक्तिनाशकराश्चते । दर्भपुष्पाः १ महापुष्पाः २ प्रलूना ३ टिपिटा ४ स्तथा । पिपीलिका ३ दारुणाश्च ६ कफकोपसमु- द्भवाः । रोमशा रोममूर्द्धानः सपुच्छाः श्यावमण्डलाः । मूढधान्याङ्गुराकाराः शुक्लास्ते तनवस्तथा । मज्जादा १ नेत्रलेढार २ स्तालुश्रोतभुज ३ स्तथा । शिरोहृद्रोगवमथुप्रति- श्यायकराश्चते । केशरोमनखादाश्च ४ दन्तादाः ५ किक्कि- शा ६ स्तथा । कुष्ठजाश्र परीमर्प्पा ७ ज्ञेयाः शोणितसम्भ- वाः । ते सरक्ताश्र कृष्णाय स्रिग्धाश्च पृथयस्तथा । रक्ता- [] धिष्ठानजान् प्रायोविकारान् जनयन्ति ते । माषपिष्टान्न- लवणगुडशाकैः पुरीषजाः । मांसमाषगुडक्षीरदधिशुक्तैः कफोद्भवाः । विरुद्धाजीर्णशाकाद्येः शोणितोत्था भवन्ति हि । ज्वरो विवर्णता शूलं हृद्रोगः मदसंभ्रमः । भक्तद्वेषोऽतिसारश्च सञ्जातकृमिलक्षणम् । दृश्यास्त्रयो- दशाद्यास्तु कृमीणां परिकीर्त्तिताः । केशादाद्यास्त्व- दृश्यास्ते द्वावाद्यौ परिवर्जयेत् । एषामन्यतमं ज्ञात्वा जिघांसुः म्निग्वमातुरम्” । “तुदन्त्यामत्वचं र्दशा मश- कामत्कुणादयः । रुदन्तं विगतज्ञानं क्रिमयः क्रिमिलं यथा” भाग०, ३, ३१, २८, स्वार्थे क तत्रार्थे “ततो भक्षयतस्तस्य फलात् कृमिरभू- दणुः । सत्यवागस्तु स मुनिः कृमिर्मां दशतामयम्” । “एवमुक्त्वा स राजेन्द्रो ग्रीवायां सन्निवेश्य तम् । कृमिकं प्राहसत्तूर्ण्णं मुमूर्षुर्नष्टचेतनः” भा० आ० ४३ अ० ।
क्रिमि पु० क्रम--इन् अतैच्च । १ कृमौ क्षुद्रजन्तौ उज्ज्वल० २ रोगभेदे कृमिशब्दे २१९४ पृ० विवृतिः । “क्रमयस्तु द्विधा- प्रोक्ताः वाह्याभ्यन्तरभेदतः । बहिर्मलकफासृग्विड्जन्म- भेदाच्चतुर्वधाः । नामतो विंशतिविधा बाह्यास्तत्र मलो- द्भवाः” “तिलप्रमाणसंस्थानवर्ण्णाः केशाम्बराश्रयाः । बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूका लिक्षाश्च नामतः” माधवः । “क्रिमयः क्रभिलं यथा” भाग० ३, ३१, २८,
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2194-b) स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।