🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:10:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कृमि
kṛmi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कृमि संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ कृमिल]
१. क्षुद्र कीट छोटा कीड़ा ।
२. हिरमिजी कोड़ा या मिट्टी । किरमिजी ।
३. लाह
४. गदहा (को॰) ।
५. मकड़ा (को॰) । यौ॰—कृमिकोश = कुसवारी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृमि m. or क्रिमि (fr. √ क्रम्, Uṇ.), a worm, insect, VS.; TS.; AV.; ŚBr.; Mn. &c.
‘a spider’ (see -तन्तु-जाल)
a silk-worm, L.
a shield-louse, L.
an ant, L.
lac (red dye caused by insects), L.
N. of a son (of Uśīnara, Hariv. 1676 ff.; of Bhajamāna, Hariv. 2002)
of an Asura (brother of Rāvaṇa), L.
of a Nāga-rāja, Buddh.; L.
कृमि f. (इस्) N. of the wife of Uśīnara and mother of Kṛmi, Hariv. 1675 & VP. (v.l. कृमी)
N. of a river, MBh. vi, 9, 17;
कृमि [cf. Lith. kirminis, kirmele; Russ. červj; Hib. cruimh; Cambro-Brit. pryv; Goth. vaurms; Lat. vermi-s for quermi-s.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (305,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृमि a. [क्रम्-इन् अत इत्वम् Uṇ. 4. 121] Full of worms, wormy. --मिः 1 A worm, an insect in general; कृमिकुलचितं Bh. 2. 9. --2 Worms (disease). --3 An ass. --4 A spider. --5 The lac. (dye). --6 An ant. --Comp. --कंटकं N. of several plants:--विडंग, चित्रांग, उदुंबर. --करः a kind of poisonous worm. --कर्णः, --कर्णकः ‘worms or lice in the ear,’ a kind of disease of the ear. --कोशः, --कोषः the cocoon of a silkworm. ˚उत्थं silken cloth. --ग्रंथिः a disease of the ear. --घ्नः N. of several plants used as vermifuge; as the onion, the root of the jujube, marking-nut plant &c. --घ्नी turmeric. --जं, --जग्धं agallochum, aloe wood. --जा lac, the red dye produced by insects. --जलजः, --वारिरुहः a shell-fish, an animal (fish, &c.) living in a shell. --दंतकः tooth-ache. --पर्वतः, --शैलः an ant-hill. --फलः the Udumbara tree. --भोजनः N. of a hell. --रिपुः, --शत्रुः an anthelmintic plant (विडंग). --वर्णः red cloth. --शंखः the fish living in the conch. --शुक्तिः f. {1} a bivalve shell. {2} the animal living in it. {3} an oyster.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0420-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृ(क्रि)मि पु० क्रम--इन् अतैत्त्वम् “भ्रमेः सम्प्रसारणञ्च” उ० इत्यतः सम्प्रसारणानुवृत्तौ सम्प्रवा । १ क्षुद्रजन्तुभेदे उज्ज्व- ल० । “लुम्पन्ति कीटकृमयः परितस्तथैते” नागार्ज्जनीये ऋकारयुक्तपाठः । २ लक्षायां ३ कृमियुक्ते ४ खरे गर्द्दभे च मेदि० । ५ रोगभेदे पु० । तन्निदानादि सुश्रुते उक्तं यथा “अथातः कृमिरोगमध्यायं व्याख्यास्यामः । अजीर्ण्णाध्यश- नासात्म्यैर्व्विरुद्धमलिनाशनैः । अव्यायामदिवास्वप्नगुर्व्व- तिस्निग्धशीतलैः । माषपिष्टान्नविदलविसशालूकषेरुकैः । पर्ण्णशाकसुराशुक्तदधिक्षीरगुडेक्षुभिः । पललानूपपिशित- पिन्याकपृथुकादिभिः । स्वाद्वम्लद्रवपानैश्च श्लेष्मा पित्तञ्च कुप्यति । कृमीन् बहुविधाकारान् करोति विविधाश्रयान् । आमपक्वाशयस्तेषां प्रसवः प्रायशः स्मृतः । विंशतेः कृमि- जातीनां त्रिविधः सम्भवः स्मृतः । पुरीषकफरक्तानि तेषा वक्ष्यामि लक्षणम् । अयवा वियवाः किप्पा श्चिप्यागण्डू- पदास्तथा । चूरवो द्विमुखाश्चैव सप्तैवैते पुरीषजाः । श्वेताः सूक्ष्मास्तुदन्त्येते गुदं प्रतिसरन्ति च । तेषामेवापरे पुच्छैः पृ- थवश्च भवन्ति हि । शूलाग्निमान्द्यपाण्डुत्वविष्टम्भबलस- ङ्क्षयाः । प्रसेकारुचिहृद्रोगविड्भेदास्तु पुरीषजैः । रक्ता गण्डूपदा दोर्घा गुदकण्डूनिपातिनः । शूलाटोपशकृ- द्भेदपक्तिनाशकराश्चते । दर्भपुष्पाः १ महापुष्पाः २ प्रलूना ३ टिपिटा ४ स्तथा । पिपीलिका ३ दारुणाश्च ६ कफकोपसमु- द्भवाः । रोमशा रोममूर्द्धानः सपुच्छाः श्यावमण्डलाः । मूढधान्याङ्गुराकाराः शुक्लास्ते तनवस्तथा । मज्जादा १ नेत्रलेढार २ स्तालुश्रोतभुज ३ स्तथा । शिरोहृद्रोगवमथुप्रति- श्यायकराश्चते । केशरोमनखादाश्च ४ दन्तादाः ५ किक्कि- शा ६ स्तथा । कुष्ठजाश्र परीमर्प्पा ७ ज्ञेयाः शोणितसम्भ- वाः । ते सरक्ताश्र कृष्णाय स्रिग्धाश्च पृथयस्तथा । रक्ता- [] धिष्ठानजान् प्रायोविकारान् जनयन्ति ते । माषपिष्टान्न- लवणगुडशाकैः पुरीषजाः । मांसमाषगुडक्षीरदधिशुक्तैः कफोद्भवाः । विरुद्धाजीर्णशाकाद्येः शोणितोत्था भवन्ति हि । ज्वरो विवर्णता शूलं हृद्रोगः मदसंभ्रमः । भक्तद्वेषोऽतिसारश्च सञ्जातकृमिलक्षणम् । दृश्यास्त्रयो- दशाद्यास्तु कृमीणां परिकीर्त्तिताः । केशादाद्यास्त्व- दृश्यास्ते द्वावाद्यौ परिवर्जयेत् । एषामन्यतमं ज्ञात्वा जिघांसुः म्निग्वमातुरम्” । “तुदन्त्यामत्वचं र्दशा मश- कामत्कुणादयः । रुदन्तं विगतज्ञानं क्रिमयः क्रिमिलं यथा” भाग०, ३, ३१, २८, स्वार्थे क तत्रार्थे “ततो भक्षयतस्तस्य फलात् कृमिरभू- दणुः । सत्यवागस्तु स मुनिः कृमिर्मां दशतामयम्” । “एवमुक्त्वा स राजेन्द्रो ग्रीवायां सन्निवेश्य तम् । कृमिकं प्राहसत्तूर्ण्णं मुमूर्षुर्नष्टचेतनः” भा० आ० ४३ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2194-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृमिः पुं, (क्रामतीति । क्रमु पादविक्षेपे + “क्रमित- मिशतिस्तम्भामत इच्च” । उणां । ४ । १२१ । इति इन् “भ्रमेः सम्प्रसारणञ्च” इति अनुवृत्तेः सम्प्र- सारणञ्च ।) कीटः । पोका इति भाषा । तत्प- र्य्यायः । नीलाङ्गः २ । इत्यमरः । २ । ५ । १३ । निलाङ्गुः ३ क्रिमिः ४ । इति तट्टीका ॥ पुण्ड्रः ५ । इति जटाधरः ॥ लाक्षा । कृमिलः । खरः । इति विश्वमेदिन्यौ ॥ उदरजातकीटरोगः । तस्यौ- षधं यथा, -- “वदरीकारवीमूलं गुडाज्येन समन्वितम् । अग्निना साधितं जग्ध्वा कृमीन्सर्व्वान् हरेच्छिव !” ॥ इति गारुडे १९४ अध्यायः ॥ (“कृमयो द्विविधाः प्रोक्ता वाह्याभ्यन्तरसम्भवाः । वाह्या यूकाः प्रिसद्गाः स्युः किञ्चुलूकास्तथान्तराः ॥ [] सप्तधा हि भवेद्वाह्याः षड्धाश्चान्तः समुद्भवाः । तेषां वक्ष्यामि सभूतिं वाह्यानाभ्यन्तरे नृणाम् ॥ रूक्षादतिबलात् स्वेदात् चिन्तया शोचनादपि । कफधातुसमुद्भूतास्तीक्ष्णा यूका भवन्ति हि ॥ यूकाः कृष्णाः पराः श्वेतास्तृतीयाश्चर्म्मणि स्थिताः । सूक्ष्मातिविकटा रूक्षाश्चर्म्माभाश्चर्म्मयूकिकाः । चतुर्थी विन्दुकी नाम वर्तुला मूत्रसम्भवा ॥ मत्कुणाद्याश्च पञ्चम्यो वाह्योपद्रवकारिणः । यूका मस्तकसंस्थाने श्वेता वस्त्रनिवासिनी ॥ चर्म्मयूका नेत्रचर्म्मे सूक्ष्मे रोमणि यष्टिका । उष्णद्रव्यनिषेवाच्च अजीर्णे मधुरद्रवात् ॥ रूक्षान्नगोधूमयवान्नपिष्ट- र्गुडेन वा क्षीरविपर्य्ययेण । दिवाशयाने च सपिच्छलेन घर्म्मेण पापोदकसेचनेन ॥ सञ्जायते तेन मलाशयेषु कृमिव्रजं कोष्ठविकारकारि ॥ षड्विधास्ते समुद्दिष्टास्तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् । कफकोष्ठं मलाधारं कोष्ठे सर्पन्ति सर्पवत् ॥ पृथुमण्डा भवन्त्येके केचित् किञ्चुकसन्निभाः । धान्याङ्कुरनिभाः केचित् केचित् सूक्ष्मास्तथाणवः ॥ सूचीमुखाः परिज्ञेयाश्चान्त्राणि सादयन्ति ते । वक्ष्यामि लक्षणं तेषां चिकित्साञ्च शृणुष्व मे ॥ ज्वरोहृद्रोगशूलं वा वमिकृत् क्लेदनं भ्रमः । अरुचिर्बन्धवैवर्ण्यमतीसारं सफोनिलम् ॥ गर्ज्जनं जठरे चैव मन्दाग्नित्वञ्च जायते । पिपासा पीतता नेत्रे किञ्चुकैः पीडितस्य च ॥ इति गण्डूपदलक्षणम् ॥ * ॥ सूचीवत्तुद्यतेऽन्त्राणि रक्तञ्चैवातिसार्य्यते । यकृद्वा भक्षयन्त्यन्ते रक्तं वा वमते भृशम् ॥ क्लेदो मुखेऽरुचिर्जाड्यं मन्दाग्नित्वञ्च वेपथुः । क्षुत्तृष्णा च ज्वरो ज्ञेयाः सूचीमुखकृमोरुजाम् ॥ इति शूचीमुखलक्षणम् ॥ * ॥ ये च धान्याङ्कुरास्तेषां वक्ष्याम्यथ च लक्षणम् । मलाशयस्थाः कृमयो मलं जघ्नन्ति ते भृशम् ॥ तैस्तु संपीड्यते देहे विड्विभेदं परूषता । कृशत्वञ्चापि हृत्क्लेदं कृमयो जनयन्ति ते ॥ हारीतः संशयापन्नः पादौ संगृह्य पृच्छति । कथं देहे मनुष्यस्य मलमूत्रवसाशये ॥ सम्भवन्ति कथञ्चादौ वर्द्धयन्ति कथं पुनः । कथं वा शीर्णेऽन्नरसे नानाहारावभक्षणे ॥ जायन्ते केन कृमयः सूक्ष्माधोगामिनोऽप्यथ । नानाऽऽमपक्वभक्षान्नं दहते वा हुताशनः ॥ कथन्ते कृमयश्चान्ते न दह्यन्तेऽन्तराग्निना । एवं पृष्टो महाचार्य्यः प्रोवाच मुनिपुङ्गवः ॥ आत्रेय उवाच । शृणुपुत्त्र ! महाबाहो ! कृमिसम्भवकारणम् । विरुद्धान्नरसैः पुत्त्र ! रक्तञ्चैवास्य कुप्यति ॥ कफेनैकदिनं याति शुक्रेणाकारणं व्रजेत् । पञ्चभूतात्मके वायौ ते तु जाताः सचेतनाः ॥ कोष्ठाग्निना न दह्यन्ते न जीर्य्यन्ते रसानिति । विषे जातो यथा कीटो न विषेण मृतिं व्रजेत् ॥ [] तथा हुताशनोद्भ्तं न हुताशेन जीर्य्यति । भेषजं संप्रवक्ष्यामि येन तेऽपि तरन्ति वै ॥ पतन्ति वा शमंयान्ति भेषजानि शृणुष्व मे । वचाऽजमोदा कृमिजित्पलाश वीजं शठी रामठकं त्रिवृच्च । उष्णोदके तत्परिपिष्यपेयं पतन्ति शीघ्रं शतधातुकीटाः ॥ शठी यवानी पिचुमर्द्दपत्रान् विडङ्गकृष्णातिविषा
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कृमि" आता है (12)
क्रमि कीडा । कृमिवटि कृमि । कीटकटभी मझोले आकार का एक प्रकार का वृक्ष । विशेष—इसके पत्ते कुछ गोलाई लिए लंबे…अष्टापद सोनानीम पत्ती झाड़नेवाला एक प्रसिद्ध पेड़ जिसके सब अंग कड़वे होते हैं । निंब ।…नकछिकनी एक प्रकार की घास जिसकी पत्तियाँ महीन महीन और कटावदार होतो हैं । विशेष—…पियासाल बहेड़ या अर्जुन की जाति का एक बड़ा पेड़ । विशेष—यह भारतवर्ष के जंगलों …बिजयसार एक प्रकार का बहुत बड़ा जंगली पेड़ जिसके पत्ते पीपल के पत्तों से कुछ छो…सोनचंपा पीला चंपा । सुवर्ण चंपक । स्वर्ण चंपक । विशेष— वैद्यक के अनुसार यह चरप…मेढासिंगी औषध के रूप में प्रयुक्त एक झाड़ीदार लता । विशेष—यह लता मध्यप्रदेश और द…रुद्रवंती एक प्रसिद्ध वनौषधि जिसकी गणना दिव्योषधि वर्ग में होती है । विशेष— यह प…सुरसादिवर्ग वैद्यक में कुछ विशिष्ट ओषधियों का एक वर्ग । विशेष—इस वर्ग में तुलसी (स…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें