🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:04:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गहन
gahana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दुर्गम/घना (3.1.84) कलिल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गहन १ वि॰ [सं॰]
१. गंभिर । गहरा । अथाह । जैसे,—गहन जलाशय ।
२. दुर्गम । घना । दुर्भेद्य । जैसे,—गहन वन, गहन पर्वत ।
३. कठिन । दुरूह । जेसे,—गहन विषय ।
४. निविड़ । जेसे,—गहन अंधकार ।
गहन २ संज्ञा पुं॰
१. गहराई । थाह ।
२. दुर्गम स्थान । जेसे, झाडी, गड्ढा, जंगल, अंधकारपूर्ण स्थान ।
३. वन या कानन में गुप्त स्थान । कुंज । निकुंज । उ॰—गहन उजारि सुत मारि तब, कुशल गये कीस वर बैरिखा को ।—तुलसी (शब्द॰) ।
४. दुःख । कष्ट ।
५. जल । सलिल ।
६. गुफा । कंदरा (को॰) ।
७. छिपने या लुकने की जगह (को॰) ।
८. एक आभूषण (को॰) ।
९. इश्वर । परमात्मा (को॰) ।
गहन ३ † संज्ञा पुं॰ [सं॰ ग्रहण, प्रा॰ गहण]
१. दे॰ ग्रहण । उ॰— गहन लाग देखु पुनिम क चंद ।—विद्यापति, पृ॰ ५४ ।
२. कलंक । दोष ।
३. दुःख । कष्ट । विपत्ति ।
४. बंधक । रेहन ।
गहन ४ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ गहना = पकड़ना]
१. पकड़ । पकड़ने का भाव ।
२. हठ । जिद । अड़ । टेक । उ॰—एकै गहन धरी उन हठ करि मेटि वेद विधि नीति । गोपवेश निज सूरश्याम ले रही विश्ववर जीति ।—सूर (शब्द॰) ।
३. जोते हुए खेत से घास निकालने का एक औजार । पाँची । पाँजी । विशेष—इसमें दो ढाई हाथ लंबी लकड़ी के नीचे की ओर पतली नुकीली खूँटिया गड़ी रहती हैं और ऊपर एक सीधी लकड़ी जड़ी रहती है जिसमें मुठिया लगी रहती है । खेत जोते जाने पर इसे बैलों के जुआठे में बाँधकर खेत में फिराते हैं और ऊपर से मुठिया से दबाए रहते हैं ।
गहन ४ † संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ गाहना] वह हलकी जुताई जो पानी बरसने पर धान के बोए हुए खेतों में की जाती है । बिदहनी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गहन mf(आ)n. (g. क्षुभ्नादि) deep, dense, thick, impervious, impenetrable, inexplicable, hard to be understood, MBh.; R. &c.
गहन n. an abyss, depth (‘water’, Naigh.; Nir.), RV. x, 129, 1
an inaccessible place, hiding-place, thicket, cave, wood, impenetrable darkness, i, 132, 6; ŚBr. xiv, 7, 2, 17; MBh. &c.
pain, distress, L.
a metre consisting of thirty-two syllables.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (352,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गहन a. 1 Deep, dense, thick. --2 impervious, impenetrable, impassable, inaccessible. --3 Hard to be understood, inexplicable, mysterious; सेवाधर्मः परमगहनो योगिनामप्यगम्यः Pt. 1. 11, 285; Bh. 2. 58; गहना कर्मणो गतिः Bg. 4. 17; Śānti. 1. 8. --4 Grave, dignified; Māl. 1. 4. --5 Impassioned, replete with love, strong; U. 6. 33. --6 Hard, difficult, causing pain or trouble; गहनसंसारः Śānti. 3. 15; U. 7. 6. --7 Deepened, intensified; Māl. 1. 30. --नं 1 An abyss, depth. --2 A wood, thicket, deep or impenetrable forest; यदनुगमनाय निशि गहनमपि शीलितं Gīt. 7; Bv. 1. 25. --3 A hiding-place. --4 A cave. --5 Pain, distress. --6 An ornament. --7 Water. --नः The Supreme Being.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0456-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गहन न० गाह--ल्युट्--“कृच्छ्रगहनयोरिति” पा० निर्देशात्, पृषो० वा ह्रस्वः गह--गहने ल्युट्वा । १ वने अमरः । तस्य दुर्गमत्वात् तथात्वम् । २ निविडे त्रि० “जगाम गहनं वनम्” देवीमा० ३ गह्वरे ४ दुःखे च न० मेदि० । ५ दुर्गमे ६ दुर्बोधे ७ दुष्प्रवेशे त्रि० । ८ परमेश्वरे पु० । “करणं कारणं कर्त्ता विकर्त्ता गहनो गुहः” विष्णु स० । “स्वरूपं सामर्थ्यं चेष्टितं वा तस्य ज्ञातुं न शक्यते इति गहनः” भा० “गम्भीरो गहनो गुप्तः” विष्णुस० “दुष्प्रवेशत्वात् गहनः अवस्थात्रयसाक्षित्वाद्वा गहनः” भा० । “गहना कर्मणो गतिः” गीता । ९ उदके निघ० गाहनात्तस्य तथात्वम् । १० अलङ्कारे स्त्री शब्दार्थचि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2568,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गहनं, क्ली, (गाह्यते दुर्गम्यतेऽस्मिन्निति । गाह् + बहुलमन्यत्रापि इति युच् कृच्छ्रगहनयोरिति निर्द्देशात् वा ह्रस्वः । यद्वा, गह त् क गहने + ल्युट् ।) वनम् । इत्यमरः । २ । ४ । १ ॥ (यथा, गोः रामायणे । ६ । ९ । ६ । “सखीस्नेहेन तद्भीरु मया सर्व्वं प्रतिश्रुतम् । निलीय गहने शून्ये मयमुत्सृज्य रावणात् ॥”) गह्वरम् । दुःखम् । इति मेदिनी । ने । ५७ ॥ (पुं, विष्णुः । दुर्ज्ञेयत्वादस्य तथात्वम् । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ५४ । “करणं कारणं कर्त्ता विकर्त्ता गहनो गुहः ।” “सर्व्वरूपं सामर्थ्यं चेष्टितं तस्य ज्ञातुं न शक्यते इति गहनः ।” इति भाष्यम् ॥)
गहनः, त्रि, (गाह्यते दुःखेन गम्यते इति । गाह् + युच् । कृच्छ्रगहनयोरिति निर्द्देशांत् वा ह्रस्वः ।) दुर्गमः । दुष्प्रवेशः । तत्पर्य्यायः । कलिलः २ । इत्यमरः । २ । ४ । १ ॥ (यथा, रामायणे । ३ । १ । २३ । “गहनेष्वाश्रमान्तेषु लीलाविकृतदर्शनाः । रमन्ते तापसांस्तत्र त्रासयन्तः सुदारुणाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-320-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गहन" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें