🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:00:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अरण्य
araṇya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वन के नाम (2.4.1) अटवी · विपिन · गहन · कानन · वन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अरण्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वन । जंगल ।
२. कटफल । कायफल ।
३. संन्यासियों के दस भैदों सें से एक ।
४. रामायण का एक कांड । यौ॰.—अरण्यगान अरण्यरोदन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरण्य n. (fr. 1. अरण; fr. √ ऋ, Uṇ.), a foreign or distant land, RV. i, 163, 11 and vi, 24, 10
a wilderness, desert, forest, AV.; VS. &c.
अरण्य m. the tree also called Kaṭphala, L.
N. of a son of the Manu Raivata, Hariv. 434
of a Sādhya, ib. 11536
of a teacher (disciple of Pṛthvīdhara).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (86,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरण्यं (sometimes m. also,) [अर्यते गम्यते शेषे वयसि ऋ-अन्यच्चनित् Uṇ. 3. 102] A land neither cultivated nor grazed, a wilderness, forest, desert; प्रियानाशे कृत्स्नं किल जगदरण्यं हि भवति U. 6. 30; माता यस्य गृहे नास्ति भार्या चाप्रियवादिनी । अरण्यं तेन गंतव्यं यथारण्यं तथा गृहं । Chāṇ. 44; oft. used as first member of comp. in the sense of ‘wild’, ‘grown or produced in forest;’ ˚बीजं wild seed; ˚कार्पासी, ˚कुलत्थिका; ˚कुसुंभः &c; so ˚मार्जार, ˚मूषकः. --ण्यः N. of a plant कट्फल. --Comp. --अध्यक्षः headman or superintendent of a forest district; forest keeper or ranger. --अयनं, --यानं going [] into the forest, becoming a hermit; अथ यदरण्यायनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद् Ch. Up. --ओकस्, --सद् a. {1} dwelling in woods, being in a forest; किंतु ˚सदोवयं अनभ्यस्तरथचर्याः U. 5; वैक्लव्यं मम तावदीदृशमपि स्नेहादरण्यौकसः Ś. 4. 5. {2} especially, one who has left his family and become an anchorite, forest-dweller. --कणा wild cumin seed. --कदली wild plantain. --कांडं N. of the third book of the Rāmāyaṇa which embodies Rāmā's exploits in the course of his journey through the forests in company with Viśvāmitra. --गजः a wild elephant (not tamed). --गानं N. of one of the four hymn-books of the Śāmaveda (to be chanted in the forest). --चटकः a wild sparrow. --चंद्रिका (lit.) moonlight in a forest; (fig.) an ornament or decoration which is useless, or does not serve its purpose; just as moonlight in a forest is useless there being no human beings to view, enjoy and appreciate it, so is decoration when not viewed and appreciated by those for whom it is intended; thus Malli. on स्त्रीणां प्रियालोकफलो हि वेषः Ku. 7. 22 remarks: अन्यथाऽरण्यचंद्रिका स्यादिति भावः. --चर (˚ण्येचर also), --जीव. a. wild, living in woods. --ज a. wild; ˚आर्द्रका wild ginger. --जीरं wild cumin. --दमनः N. of the plant called dona. --द्वादशी, --व्रतं N. of a ceremony performed on the 12th day of MārgaŚīrṣa. --धर्मः {1} wild state or usage, wild nature; तथारण्यधर्माद्वियोज्य ग्राम्यधर्मे नियोजितः Pt. 1. {2} the duties of a Vānaprastha or anchorite. --धान्यं, --शालिः wild rice (नीवार). --नृपतिः, --राज् (ट्), --राजः ‘lord of the woods’, epithet of a lion or a tiger; so अरण्यानां पतिः. --पंडितः [अरण्ये एव पंडितः, नतु नगरादिषु जनसमाजेषु] ‘wise in a forest’; (fig.) a foolish person (who can display his learning only in a forest where no one will hear him and correct his errors). --भव a. growing in a forest, wild; यथा˚वास्तिलाः Pt. 2. 86. --मक्षिका a gadfly. --मूद्गकः a kind of wild bean. --यानं retiring to the woods. --रक्षकः conservator of forests, forest-keeper. --राज्यं sovereignty of the woods. --रुदितं (˚ण्ये˚) ‘weeping in a forest’, a cry in the wilderness; (fig.) a vain or useless speech, or a cry with no one to [] heed it, or any thing done to no purpose; अरण्ये मया रुदितं Ś. 2; प्रोक्तं श्रद्धाविहीनस्य अरण्यरुदितोपमं Pt. 1. 393; तदलमधुनारण्यरुदितैः Amaru. 76. --वायसः a wild crow, raven. --वासः, --समाश्रयः {1} retiring into woods, residence in a forest; ˚योन्मुखं पितरं R. 8. 12. {2} a hermitage, forest habitation. --वासिन् a. living in a forest, wild. (--m.) a forest-dweller, an anchorite. --(नी) N. of a plant अत्यम्लपर्णी. --वास्तु (स्तू) कः N. of a plant. वनवेतः. --विलपितं, --विलापः (˚ण्ये˚) = ˚रुदितं above. --श्वन् m. ‘a wild hound’, wolf. --पष्ठी N. of a festival celebrated on the 6th day of the bright halt of Jyeṣṭha. --सभा a forest-court.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0159-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरण्य पु० न० अर्य्यते शेषे वयस्यत्र ऋ--अन्य । १ वने, [] अर्द्धर्च्चादि । “माता यस्य गृहे नास्ति भार्य्या चाप्रि- यवादिनी । अरण्यं तेन गन्तव्यं यथारण्यं तथा गृहम्” चाणक्यः । “सावित्रीमप्यधीयीत गत्वारण्यं समा- हितः । गृहे गुरौ वारण्ये वा निवसन्नात्मवान् द्विजः” मनुः । “गृहस्थस्तु यदा पश्येद्बलीपलितमात्मनः । अपत्यस्यैव चापत्यं तदारण्यं समाश्रयेत्” मनुना अन्त्ये वयस्येव अरण्यवासविधानात्तस्य तथात्वम् । स्वार्थे कन् तत्रैव । “य एनमेव विन्दन्ति ये चारण्यकमाश्रिताः” या० स्मृ० । २ कट्फलवृक्षे पु० । उत्करादि० चतुरर्थ्यां छ । अरण्यीयः अरण्यसन्निकृष्टदेशादौ त्रि० । अरण्येऽध्येयः बुञ् । आरण्यकं वनपाठ्ये अनुवाक्भेदे “आरण्यकमधीत्य च” मनुः । अरण्यमधिकृत्य कृतः ग्रन्थः आरण्यम् रामायणान्तर्गतारण्यकाण्डे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0350-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरण्यं, क्ली, (अर्य्यते मृगैः, ऋ गतौ, अर्त्तेर्निश्चेति अन्यः ।) वनं । इत्यमरः ॥ (मोक्षप्रदं दण्ड- कादिकं नवारण्यं । यदुक्तं, -- “दण्डकं सैन्धवारण्यं जम्बुमार्गञ्च पुष्करं । उत्पलावर्त्तकारण्यं नैमिषं कुरुजाङ्गलं ॥ हिमवानर्व्वुदश्चैव नवारण्यं विमुक्तिदं” ।)
अरण्यः, पुं, कट्फलवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (स्वनामख्यातो रैवतस्य मनोः पुत्त्रः । यदुक्तं हरिवंशे, -- “अरण्यश्च प्रकाशश्च निर्मोहः सत्यवान् कृती । रैवतस्य मनोः पुत्त्राः पञ्चमञ्चैतदन्तरं” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-093-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अरण्य" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें