🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:17:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पांडु
pāṃḍu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाण्डु mfn. (√ पण्ड्?) yellowish white, white, pale, ŚBr.; MBh.; Kāv. &c.
jaundiced, Car.
पाण्डु m. jaundice, Car.
pale or yellowish white colour, W.
a white elephant, L.
Trichosanthes Dioeca, L.
a species of shrub, L.
N. of a son of Vyāsa by the wife of Vicitra-vīrya and brother of Dhṛtarāṣṭra and Vidura (he was father of the five Pāṇḍavas), AV.Pariś.; MBh.; Hariv. &c.
of a son of Janam-ejaya and brother of Dhṛtarāṣṭra, MBh. i, 3745
of a son of Dhātri by Āyatī, VP. (v.l. प्राण)
of an attendant of Śiva, L.
of a Nāgarāja, L.
pl. of a people in Madhya-deśa, VarBṛS. (v.l. पाण्ड्य and ˚ड्व)
पाण्डु f. Glycine Debilis, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (616,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पांडु a. Pale-white, whitish, pale, yellowish; विकलकरणः पांडुच्छायः शुचा परिदुर्बलः U. 3. 22. --डुः 1 The pale-white or yellowish-white colour. --2 Jaundice. --3 A white elephant. --4 N. of the father of the Pāṇḍavas. [He was begotten by Vyāsa on Ambālikā, one of the widows of Vichitravīrya. He was called Pāṇḍu, because he was born pale (पांडु) by [] reason of his mother having become quite pale with fear when in private with the sage Vyāsa; (यस्मात्पांडुत्वमापन्ना विरूपं प्रेक्ष्य ममिह । तस्मादेव सुतस्ते वै पांडुरेव भविष्यति Mb.). He was prevented by a curse from having progeny himself; so he allowed his first wife Kuntī to make use of a charm she had acquired from Durvāsas for the birth of sons. She gave birth to Yudhiṣṭhira, Bhīma and Arjuna; and Mādrī, his other wife, by the use of the same charm, gave birth to Nakula and Sahadeva. One day Pāṇḍu forgot the curse under which he was labouring, and made bold to embrace Mādrī, but he fell immediately dead in her arms.] --Comp. --आमयः jaundice. --कंबलः {1} a white blanket. {2} a warm upper garment. {3} the housing of a royal elephant. --कंबलिन् m. {1} a carriage covered with a woollen blanket. {2} the housings of a royal elephant. --पुत्रः a son of Pāṇḍu, any one of the five Pāṇḍavas. --पृष्ठ a. ‘white-backed’, having no auspicious marks on the body, one from whom nothing great is to be expected. --भूमः a region full of chalky soil. --मृत्तिका {1} white or pale soil. {2} the opal. --मृद् f. chalk. --रागः whiteness, pallor. --रोगः jaundice. --लेखः a sketch made with chalk; a rough draft or sketch made on the ground, board &c.: पांडुलेखेन फलके भुमौ वा प्रथमं लिखंत् । न्यूनाधिकं तु संशोध्य पश्चात्पत्रे निवेशयेत् ॥ Vyāsa. --शर्करा light-coloured gravel (प्रमेहभेद) --शर्मिला an epithet of Draupadī. --सोपाकः N. of a mixed tribe; चांडालात्पांडुसोपाकस्त्वक्सारव्यवहारवान् Ms. 10. 37.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0692-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाण्डुः, पुं, (पडि गतौ + “मृगय्वादयश्च ।” उणां । १ । ३८ । इति कुप्रत्ययः निपातनात् धातो- र्द्दीर्घश्च ।) पाण्डुरफलीक्षुपः । पटोलः । इति राजनिर्घण्टः ॥ शुक्लपीतमिश्रितवर्णः । तत्- पर्य्यायः । हरिणः २ । पाण्डुरः ३ । इत्यमरः ॥ पाण्डरः ४ । इति हड्डः ॥ “सितपीतसमायुक्तः पाण्डुवर्णः प्रकीर्त्तितः ॥” इति सुभूतिः ॥ भेदोऽपि दृश्यते यथा, -- “पाण्डुरस्तु रक्तपीतभागी प्रत्यूषचन्द्रवत् । पाण्डुस्तु पीतभागार्द्धः केतकीधूलिसन्निभः ॥” इति भरतः ॥ तद्वति, त्रि । इत्यमरः ॥ (यथा रघुः । ३ । २ । “शरीरसादादसमग्रभूषणा मुखेन सालक्ष्यत लोध्रपाण्डुना ॥” नृपतिविशेषः । स तु शन्तनुपुत्त्रविचित्रवीर्य्यस्य क्षेत्रे व्यासाज्जातः । (यथा, महाभारते । १ । ११८ । ५ । “राजा पाण्डुर्महारण्ये मृगव्यालनिषेविते । चरन् मैथुनधर्म्मस्थं ददर्श मृगयूथपम् ॥” अस्य देहपाण्डुताकारणं नामनिरुक्त्यादिकं च यथा, महाभारते । १ । १०६ । १५-१८ । “अम्बालिकामथाभ्यागादृषिं दृष्ट्वा च सापि तम् । विषण्णा पाण्डुसङ्काशा समपद्यत भारत ! । तां भीतां पाण्डुसङ्काशां विषण्णां प्रेक्ष्य भारत ! ॥ व्यासः सत्यवतीपुत्त्र इदं वचनमब्रवीत् । यस्मात् पाण्डुत्वमापन्ना विरूपं प्रेक्ष्य मामिह ॥ अस्मादेष सुतस्ते वै पाण्डुरेव भविष्यति । नाम चास्यैतदेवेह भविष्यति शुभानने ! ॥”) नागभेदः । श्वेतहस्ती । सितवर्णः । रोग विशेषः । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ पाण्डुरोगनिदानम् । यथा, -- “पाण्डुरोगाः स्मृताः पञ्च वातपित्तकफैस्त्रयः । चतुर्थः सन्निपातेन पञ्चमो भक्षणान्मृदः ॥ व्यायाममम्लं लवणानि मद्यं मृदं दिवास्वप्नमतीवतीक्ष्णम् । [] निषेवमाणस्य समेत्य रक्तं दोषास्त्वचं पाण्डरतां नयन्ति ॥ * ॥ तस्य पूर्व्वरूपाणि यथा, -- त्वक्स्फोटनष्ठीवनगात्रसाद- मृद्भक्षणप्रेक्षणकूटशोथाः । विण्मूत्रपीतत्वमथाविपाको भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि ॥ * ॥ वातिकस्य तस्य लक्षणं यथा, -- त्वङ्मूत्रनयनादीनां रूक्षकृष्णारुणाभताः । वातपाण्ड्वामये कम्पतोदानाहभ्रमादयः ॥ * ॥ पैत्तिकस्य लक्षणं यथा, -- पीतमूत्रशकृन्नेत्रो दाहतृष्णाज्वरान्वितः । भिन्नविट्कोऽतिपीताभः पित्तपाण्ड्वामयी नरः ॥ श्लैष्मिकस्य लक्षणं यथा, -- कफप्रसेकश्वयथुतन्द्रालस्यातिगौरवैः । पाण्डुरोगी कफाच्छुक्लैस्त्वङ्मूत्रनयनाननैः ॥ * ॥ त्रिदोषजस्य लक्षणं यथा, -- ज्वरारोचकहृल्लासच्छर्द्दितृष्णाक्लमान्वितः । पाण्डुरोगी त्रिभिर्द्दोषैस्त्याज्यः क्षीणो हतेन्द्रियः ॥ मृज्जस्य संप्राप्तिर्यथा, -- मृत्तिकादनशीलस्य कुप्यत्यन्यतमो मलः । कषाया मारुतं पित्तमूषरा मधुरा कफम् ॥ कोपयेन्मृद्रसादींश्च रौक्ष्याद्भुक्तञ्च रूक्षयेत् । पूरयत्यविपक्वैव स्रोतांसि विरुणद्ध्यपि ॥ इन्द्रियाणां बलं हत्वा तेजो वीर्य्यौजसी तथा । पाण्डुरोगं करोत्याशु बलवर्णाग्निनाशनम् ॥ * ॥ मृत्तिकाभक्षणजन्यपाण्डुलक्षणं यथा, -- मृद्भक्षणाद्भवेत् पाण्डुस्तन्द्रालस्यनिपीडितः सकासश्वासशूलार्शःसदारुचिसमन्वितः ॥ शूनाक्षिकूटगण्डभ्रूः शूनपान्नाभिमेहनः । कृमिकोष्ठोऽतिसार्य्येत मलं सासृक्कफान्वितम् ॥ तस्य असाध्यलक्षणं यथा, -- ज्वरारोचकहृल्लासच्छर्द्दितृष्णाक्लमान्वितः । पाण्डुरोगी त्रिभिर्दोषैस्त्याज्यः क्षीणो हतेन्द्रियः ॥ पाण्डुरोगश्चिरोत्पन्नः खरीभूतो न सिध्यति । कालप्रकर्षाच्छूनानां यो वा पीतानि पश्यति ॥ बद्धाल्पविट् सहंरितं सकफं योऽतिसार्य्यते । दीनः श्वेतातिदिग्धाङ्गश्छर्द्दिमूर्च्छातृषान्वितः ॥ स नास्त्यसृक्क्षयाद्यश्च पाण्डुः श्वेतत्वमाप्नुयात् ॥ पाण्डुदन्तनखो यस्तु पाण्डुनेत्रश्च यो भवेत् । पाण्डुसंघातदर्शी च पाण्डुरोगी विनश्यति ॥ अन्तेषु शूनं परिहीणमध्यं म्लानं तथान्तेषु च मध्य
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पांडु" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें