🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:53:13 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वह्नि
vahni
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वह्नि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अग्नि ।
२. कृष्ण के एक पुत्र का नाम, जो मित्रविंदा से उत्पन्न हुआ था ।
३. तुवंसु के पुत्र का नाम ।
४. कुक्कुर वंशी एक यादव का नाम ।
५. चित्रक । चीता ।
६. भिलावाँ ।
७. तीन की संख्या ।
८. राम की सेना के सेनापति एक बंदर का नाम ।
९. जैनों के अनुसार लौकांतिक जीवों का तीसरा वर्ग ।
१०. पाचन शक्ति । पाचन । जठराग्नि (को॰) ।
११. यान (को॰) ।
१२. देवता (को॰) ।
१३. मरुत् (को॰) ।
१४. सोम (को॰) ।
१५. सवारा खींचनेवाले जानवर । बैल, घोड़ा आदि (को॰) ।
१६. निंबूक । विजौरा नीबू । चको- तरा नीबू (को॰) ।
१७. तत्र के अनुसार रेफ, रवर्ण (को॰) ।
१८. आठवाँ कल्प (को॰) ।
१९. पुरोहित (को॰) ।
२०. क्षुधा । भूख (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वह्नि m. any animal that draws or bears along, a draught animal, horse, team, RV.; AV.; VS.; TBr.
any one who conveys or is borne along (applied to a charioteer or rider, or to various gods, esp. to Agni, Indra, Savitṛ, the Maruts &c.), RV.; AV.
N. of Soma (as ‘the flowing or streaming one’), RV. ix, 9, 6 &c.
the conveyer or bearer of oblations to the gods (esp. said of Agni, ‘fire’, or of the three sacrificial fires, see अग्नि), RV.
partic. fire, Gṛhyās.
fire (in general or ‘the god of fire’), Mn.; MBh. &c. (वह्निना सं-√ स्कृ, to hallow by fire, burn solemnly)
the fire of digestion, VarBṛS.
N. of the number ‘three’ (fr. the three sacred fires), L.
N. of various plants (accord. to L. Plumbago Ceylanica; Semecarpus Anacardium; Poa Cynosuroides; and the citron tree), Suśr.
a mystical N. of the letter र्, Up.
N. of the 8th Kalpa (q.v.), Cat.
of a Daitya, MBh.
of a son of Kṛṣṇa, BhP.
of a son of Turvasu, ib.
of a son of Kukura, ib.
वह्नि &c. See p. 933, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (933,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वह्निः [वह्-नि] 1 Fire; अतृणे पतितो वह्निः स्वयमेवोपशाम्यति Subhāṣ. --2 The digestive faculty, gastric fluid. --3 Digestion, appetite. --4 A vehicle. --5 The marking-nut plant. --6 Lead-wort. --7 A sacrificer, priest. --8 A god in general. --9 An epithet of the Maruts. --10 Of Soma. --11 A horse. --Comp. --कर a. {1} igniting. {2} stimulating digestion, stomachic. --काष्ठं a kind of agallochum. --गंधः {1} incense. {2} resin. --गर्भः {1} a bamboo. {2} the Śamī tree; cf. अग्निगर्भ. --दपिकः safflower. --नामन् m. {1} the marking nut plant. {2} lead-wort. --भोग्यं clarified butter. --मित्रः air, wind. --रेतस् m. {1} an epithet of Śiva. {2} gold. --लोहं, --लोहकं copper. --वर्णं the red waterlily. --वल्लभः resin. --वीजं {1} gold. {2} the common lime. --शिखं {1} saffron. {2} safflower. --सखः the wind. --संज्ञकः the Citraka tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0955-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वह्नि पु० वह--नि । १ अग्नौ २ चित्रकवृक्षे अमरः ३ भल्ला- तके ४ निम्बूके राजनि० । तन्त्रोक्ते ५ रकारे च । “वर्गाद्यं वह्निसंस्थम्” इति श्यामास्तोत्रम् । वह्निभेदादिकं यथा “जृम्भको दापकश्चैव विभ्रमभ्रमशोभनाः । आव- सथ्याहवनीयो दक्षिणाग्निस्तथैव च । अन्वाहार्य्यो गार्हपत्य इत्येते दश वह्नयः” । अन्यैरन्यथोक्तानि यथा “म्राजको रञ्जकश्चैव क्लेदकः स्नेहकस्तथा । धारका बन्धकश्चैव द्रावकाख्यश्च सप्तमः । व्यापकः पावकश्चैव श्लेष्मको दशमः स्मृतः” । शरीरस्थवह्नेः नामानि यथा “वह्नयो दोषदुष्येषु संलीना दश देहिनः” । दोष- दुष्याश्च यथा “वातपित्तकफा दोषाः दुष्या स्युः सप्त- ञ्जतवः” शा० ति० । “मुख्याग्नयो यथा “गार्हपत्यो [] दक्षिणाग्निस्तथैवाहवनीयकः । एतेऽग्नयस्त्रयो मुख्याः शेषाश्चोपसदस्त्रयः” वह्नि० पु० । तत्र निषिद्धकर्माणि यथा “नाशुद्धोऽग्निं परिचरेत् न देवान् कीर्त्तयेदृषीन् । न चाग्निं लङ्घयेद्धीमान् नोपदध्यादधः क्वचित् । न चैनं पादतः कुर्य्यात् मुखेन न धमेद्वुधः । अग्नौ न निःक्षि- पेदग्निं नाद्भिः प्रशमयेत्तथा । न वह्निं मुखनिश्वासै- र्ज्वालयेन्नाशुचिर्बुधः । स्वमग्निं नैव हस्तेन स्पृशेन्नाप्सु चिरं वसेत् । नापक्षिपेन्नोपधमेत् न सूर्पेण च पाणिना । मुखेनाग्निं समुन्नीतं मुखादग्निरजायत” कूर्मपु० १५ अ० । अग्निवैकृत्यं तस्य शान्तिश्च यथा “अनग्निर्दीप्यते यत्र राष्ट्रे यस्य निरिन्धनः । न दीप्यते चेन्धनवान् स राष्ट्रः पीड्यते नृपैः । प्रज्वलेदप्सु मासं वा तथार्द्धञ्चापि किञ्चन । प्रासाद तोरणद्वारं नृपवेश्म सुरालयम् । एतानि यत्र दह्यन्ते तत्र राज- भयं भवेत् । विद्युता वा प्रदह्यन्ते तत्रापि नृपते- र्मयम् । धूमश्चानग्निजो यत्र तत्र विद्यान्महद्भवम् । विनाग्निं विस्फुलिङ्गाश्च दृश्यन्ते यत्र कुत्रचित् । त्रिरात्रोपोषितश्चात्र पुरोधाः सुसमाहितः । समिद्भिः क्षीरवृक्षष्णां सर्षपैस्तु घृतेन च । दद्यात् सुवर्णञ्च तथा द्विजेभ्यो गाश्चैव वस्त्राणि तथा भुवञ्च । एवं कृते पाप- मुपैति नाशं यदग्निवैकृत्यभवं द्विजेन्द्र”! वह्निपु० १०५ अ० । ६ तद्देवताके कृत्तिकानक्षत्रे ज्योतिपम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4867-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वह्नि" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें