🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:53:35 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धनंजय
dhanaṃjaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धनंजय १ वि॰ [सं॰ धनञ्जय] धन को जीतने अर्थात् प्रास करनेवाला ।
धनंजय २ संज्ञा पुं॰
१. अग्नि । उ॰—असंजोग ते कहुँ कहैं, एक अर्थ कबिराई । कहें धनंजय धूम बिनु, पावक जान्यों जाइ ।— भिखारी॰, ग्र॰, भा॰ २, पृ॰ ७ । विशेष—इनकी पूजा से धन की प्राप्त होती है ।
२. चित्रक वृक्ष । चीता ।
३. अर्जुन का एक नाम ।
४. अर्जुन वुक्ष ।
५. विष्णु ।
६. एक नाग का नाम जो जलाशयों का अधिपति कहा गया है ।
७. शरीरस्थ पाँच वायुओं में से एक । विशेष—यह वायु पोषण करनेवाली मानी गई है (वेदांतसार) । सुबोधिनी टोका में लिखा है कि यह मरने पर भी वनी रहती है । इससे शरीर फूलता है । ललाट, स्कंध, हृदय, नाभि, अस्थि और त्वचा इसके रहने के स्थान कहे गए हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धन—ं-जय mfn. = prec. mfn., RV.; AV.; TBr.
धन—ं-जय m. fire, Kāṭh.
a partic. vital air supposed to nourish the body, Vedāntas.
Plumbago Zeylanica, L.
N. of Arjuna, MBh.; Hariv.
the 9th day of the Karma-māsa (s.v.), the plant Terminalia Arjuna, L.
N. of a serpent-demon, MBh.; Hariv.; BhP.
of a Vyāsa, VP.
of a king of Kaliṅga, Kathārṇ.
of a king of Kausthalapura, L.
of the author of the Dala-rūpaka &c. (see below)
of a merchant, SkandaP.
of a Brāhman pl. his descendants, Pravar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (508,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धनंजयः 1 N. of Arjuna; (the name is thus derived in Mb.: --सर्वाञ्जनपदाञ्जित्वा वित्तमादाय केवलं । मध्ये धनस्य तिष्ठामि तेनाहुर्मां धनंजयं ॥). --2 An epithet of fire. --3 N. of Viṣṇu. --4 A kind of vital air nourishing the body.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0591-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धनञ्जय धनं जयति सम्पादयति जि--खच् मुम् । १ वह्नौ “धनमिच्छेत् हुताशनात्” इत्युक्तेस्तस्य धनदत्वात्तथात्वम् २ चित्रकवृक्षे च अमरः । “सर्वान् जनपदान् जित्वा वित्तमादाय केवलम् । मध्ये धनस्य तिष्ठामि तेनाहुर्मां धनञ्जयम्” मा० विरा० ४४ अ० उत्तरं प्रति अर्जुनेन स्वनामनिर्वचनयुक्ते ३ अर्जुने “पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देव- दत्तं धनञ्जयः” गीता । “विजित्य यः प्राज्यमयच्छदुत्त- रान् कुरूनकुप्यं वसु वासवोपमः । स वल्कलवासांसि तवाधुना हरन् करोति मन्युंन कथं धनञ्जयः” किरा० । ४ तन्नामनामके अर्जुनवृक्षे रत्नमा० । ५ विष्णौ च । “अनिर्देश्यवपुर्विष्णुर्वीरोऽनन्तो धनञ्जयः” विष्णुसं० । धन--रवे अच् धनस्य शब्दस्य जयनात् शब्दावाच्यत्वात् तस्य तथात्वम् “धनञ्जयस्तथा घोषे महारजतवर्णकः । ललाटे चोरसि स्कन्धे हृदि नाभौ त्वगादिषु” योगार्णवोक्ते ६ देहस्थे वायुभेदे । ७ नागभेदे च “शेषः प्रथमतो जातः वासुकिन्तदनन्तरम् । ऐरावतस्तक्षकश्च कर्कोटकधनञ्जयौ” भा० आ० ३५ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3837,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धनञ्जयः, पुं, (धनं जयति सम्पादयतीति । जि + खच् + मुम् । “धनमिच्छेत् हुताशनात् ।” इत्युक्तेरस्य तथात्वम् ।) अग्निः । चित्रकवृक्षः । इत्यमरः । १ । १ । ५६ ॥ (धनं जयति अरीन् निर्जित्य अर्ज्जयतीति । जि + खच् + मुम् च ।) अर्ज्जुनः । (अस्य निरुक्तिर्यथा, महाभारते । ४ । ४२ । १३ । “सर्व्वान् जनपदान् जित्वा वित्तमाश्रित्य केवलम् । मध्ये धनस्य तिष्ठामि तेनाहुर्मां धनञ्जयम् ॥”) नागभेदः । स तु जलाशयाधिपतिः । (यथा, महाभारते । २ । ९ । ९ । “कम्बलाश्वतरौ नागौ धृतराष्ट्रबलाहकौ । मणिमान् कुण्डधारश्च कर्कोटकधनञ्जयौ ॥”) देहमारुतः । स च शरीरवाह्यपञ्चवाय्वन्तर्गतः इति मेदिनी । ये, १२० ॥ (“धनञ्जयः पोषण- करः ।” इति वेदान्तसारः । ३३ ॥ “न जहाति मृतञ्चापि सर्व्वव्यापी धनञ्जयः ॥” इति सुबोधिनी ॥) “धनञ्जयस्तथा घोषे महारजतवर्णकः । ललाटे चोरसि स्कन्धे हृदि नाभौ त्वगस्थिषु ॥” इति शारदातिलकटीकायां राघवभट्टः ॥ अर्ज्जुनवृक्षः । इति रत्नमाला ॥ * ॥ (गोत्र- विशेषः । तद्बंशीये, त्रि । यथा, महाभारते । २ । ३३ । ३४ । “धनञ्जयानामृषभः सुसामा सामगोऽभवत् ॥” विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ८३ । “अनिर्द्देश्यवपुर्विष्णुर्वीरोऽनन्तो धनञ्जयः ॥” “यत् दिग्विजये धनं प्रभूतं अजयत्तेन धनञ्जयः । ‘पाण्डवानां धनञ्जयः ।’ इति भगवद्वचनात् ।” इति शाङ्करभाष्यम् ॥ षोडशद्वापरस्य व्यासः । यथा, देवीभागवते । १ । ३ । ३० । “त्रय्यारुणिः पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-777-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें