🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:59:57 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दानु
dānu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दानु १ वि॰ [सं॰]
१. विजय पानेवाला । विजेता ।
२. शूर । वीर [को॰] ।
दानु २ संज्ञा पुं॰
१. वायु ।
२. विंदु । बूँद ।
३. दानव ।
४. संतोष ।
५. दान ।
६. दाता । दानी ।
७. अभ्युन्नति । अभ्यु- दय [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दानु mfn. liberal (Uṇ. iii, 32)
courageous, L.
दानु m. prosperity, contentment, L.
air, wind, L.
2. दानु mfn. valiant, victor, conqueror, W.
दानु m. a class of demons (cf. दानव), RV. (f., i, 54, 7); ŚBr.
दानु n. a fluid, drop, dew (˚नस् पती m.du. N. of Mitra-Varuṇa or of the Aśvins, RV. viii, 256; 8, 16; cf. आर्द्र-, जीर-).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (474,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दानु a. [दा-नु] 1 Valiant. --2 Conquering, destroying. --नुः 1 A donor. --2 Prosperity. --3 Satisfaction. --4 Air, wind. --5 A demon. --n. 1 A gift. --2 A fluid, drop.
दाक, दाति, दातृ, दानं, दानु, &c. See under दा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0562-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दानु त्रि० दा--दामे दो--खण्डने वा कर्त्त्सरि नि । १ दातरि २ विक्रान्ते मेदि० । ३ वायौ ४ सुखे च संक्षिप्तसा० । उणा० । ५ दानवे च । “दानुं शयानं स जनास रन्द्रः” ऋ० [] २ । १२ । ११ । “दानुं दानवम्” माधवः भावे नु । ६ दाने ७ वर्षणे८ न० “यवं न वृष्टिर्दिव्येन दानुना” ऋ० १० । ४३ । ७ “दानुना दानेन वर्षणेन वा” भा० “आदित्या दानु- नस्पतो” ऋ० १ । १३६ । ३ । “दानुनः दानस्य” भा० क- र्मणि नु । ८ देये धने च । “करत्तिस्रोमघवा दानुचित्राः” ऋ० १ । १७४ । ७ “दानुभिर्देयैर्धनैश्चित्राः” भा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3543-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दानुः, त्रि, (ददाताति । दा + “दाभाभ्यां नुः ।” उणां । ३ । ३२ । इति नुः ।) दाता । विक्रान्तः । इति मेदिनी । ने, १० ॥ शर्म्म । वायुः । इति संक्षिप्तसारे उणादिवृत्तिः ॥ (पुं, दानवः । यथा, ऋग्वेदे । २ । १२ । ११ । “ओजायमानं यो अहिं जघान दानुं शयानं स जनास इन्द्रः ॥” दीयते इति कर्म्मणि नुः । देयः । यथा, ऋग्- वेदे । ८ । २५ । ६ । “सं या दानूनि येमथुर्दिव्याः पार्थिवीरिषः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-701-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें