🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:40:13 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पंचानन
paṃcānana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पंचानन १ वि॰ [सं॰ पञ्चानन] जिसके पाँच मुँह हों । पंचमुखी ।
पंचानन २ संज्ञा पुं॰
१. शिव ।
२. सिंह । उ॰—सबै सेन अवसान मुक्कि लग्यो बर तामस । तब पंचानन हक्कि धक्कि चहुआना पामिस ।—पृ॰ रा॰ १७ । ८ । विशेष—(१) सिंह को पंचानन कहने का कारण लोग दो प्रकार से बतलाने हैं । कुछ लोग तो पाँच शब्द का अर्थ विस्तृत करके पंचानन का अर्थ 'चौड़े मुँहवाला' (पंचं विस्तृतं आननं यस्य) करते हैं । कुछ लोग चारों पंजों को जोड़कर पाँच मुँह गिना देते हैं । (२) विषय और अध्ययन की दृष्टि से सर्वोच्चता एवं गुरुत्व तथा श्रेष्ठता का बोध कराने के लिये इस शब्द का प्रयोग नाम आदि के साथ भी होता है । जैसे, न्यायपंचानन, तर्कपंचानन ।
३. संगीत में स्वरसाधन की एक प्रणाली । आरोही—सा रे ग म प । रे ग म प ध । ग म प ध नि म प ध नि सा । अवरोही—सा नि ध प म । नि ध प म ग । ध प म ग रे । प म ग रे सा ।
४. ज्योतिष में सिंह राशि (को॰) ।
५. वह रुद्राक्ष जिसमें पाँच रेखाएँ हों (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पञ्चानन mfn. very fierce or passionate (lit. 5-faced), L.
पञ्चानन m. N. of Śiva, L. (cf. RTL. 79)
a lion, Vcar. (also at the end of names of learned men, e.g. जयराम-प्˚, विश्वनाथ-प्˚)
N. of partic. strong medic. preparations, Rasar.
N. of an author and other men
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (578,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पञ्चानन पुंस्त्री पञ्चं विस्तीर्णमाननमस्य । १ सिंहे स्त्रियां ङीष् । २ सिंहराशौ पु० पञ्च आननान्यस्य । ३ पञ्चमुखे शिवे च । “विभाव्य मुखपद्मं हि शिवस्य वरवर्णिनि! । सद्यो जातं वामदेवमघोरञ्च ततःपरम् । तत्पुरुषं तथेशानं पञ्चवक्त्रं प्रकीर्त्तितम् । सद्योजातं च वै शुक्लं शुद्धस्फटिक सन्निभम् । पीतवर्णं तथा सौम्यं वामदेवं मनोहरम् । कृष्णवर्णमधोरं च समं भीमविवर्द्धनम् । रक्तं तत्- पुरुषं देवि! दिव्यमूर्त्तिमनोहरम् । श्यामलं च तथे शानं सर्वदेवं शिवात्मकम् । चिन्तयेत् पश्चिमे चाद्यं द्वितीयं च तथोत्तरे । अघोरं दक्षिणे देवं पूर्वे तत्- पुरुषं तथा । ईशानं मध्यतो ज्ञेयं चिन्तयेत् भक्ति तत्परः” निर्वाणतन्त्रे ६ पटले । ४ रुद्राक्षभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4197,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पञ्चाननः, पुं, (पञ्च आननानि यस्य ।) शिवः । (पञ्चं विस्तृतं आननं यस्य ।) सिंहः । इति मेदिनी ॥ अत्युग्रः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ (ज्योतिषोक्तसिंहराशिः । यथाह स्मृतिः । “पञ्चाननगते भानौ पक्षयोरुभयोरपि । चतुर्थ्यामुदितश्चन्द्रो नेक्षितव्यः कदाचन ॥” रुद्राक्षविशेषः । तद्धारणे महच्छुभं भवति ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-016-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पंचानन" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें