🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:36:22 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कीनाश
kīnāśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कीनाश १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. यम । मृत्युदेवता ।
२. एक प्रकार का बानर ।
३. कसाई । वधिक [को॰] ।
कीनाश २ वि॰
१. गरीब । दरिद्र । आकिंचन ।
२. छोटा । क्षुद्र ।
३. थोड़ा । अल्प ।
४. धोखे से मारनेवाला ।
५. खेती करनेवाला ।
६. क्रूर । निर्दय [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कीनाश m. (√ क्लिश्, Uṇ. v, 56) a cultivator of the soil, RV. iv, 57, 8; VS. xxx, 11; AV. &c.
niggard, MBh.
Das, BhP.; Kathās.
N. of Yama, Naiṣ. vi, 75; Bālar.
(= कीश) a kind of monkey, L.
a kind of Rākṣasa, L.
कीनाश mfn. killing animals (or ‘killing secretly’), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (285,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कीनाश a. [Uṇ. 5. 36] 1 Cultivating the soil. --2 Poor, indigent. --3 Niggardly. --4 Small, little. --शः 1 An epithet of Yama, the god of death; विधेहि कीनाशनिकेतनातिथिं Śi. 1. 73. --2 A kind of monkey.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0405-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कीनाश पु० कुत्सितं नाशयति, कीचनाशि अच् क्लिश्नाति नि० वा । १ यमे “विधेहि कीनाशनिकेतनातिथिम्” माघः । २ वानरे पुंस्त्री अभरः स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । ३ पशुकेः । ४ क्षुद्रे ५ कर्षके च त्रि० मेदि० । “कीनाशो गोवृषो यानमलङ्कारश्च वेश्म च । विप्रस्यौद्धारिकं देयमेकांशश्च प्रधानतः” मनुः “कीनाशः कर्षकः” कुल्लू० । “शुनं न फाला विकृषन्तु भूमिं शुनं कीनाशा अभि- यन्तु वाहैः” ऋ०४, ५७, ८, “कीनाशाः बलीवर्द्धरक्षकाः” भा० । “नाद्रियन्ते यथापूर्व्वं कीनाशाइव गोजरम्” भाग० ३, ३०, ११ । क्षुद्रे “य उद्यतमनादृत्य कीनाशमभियाचते । क्षीयते तद्यशः स्फीतं मानश्चावज्ञया हतः” भाग० ३२२, १२
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2060,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कीनाशः, पुं, (क्लिश्नातीति । क्लिशू विबाधने वधे वा । “क्लिशेरीच्चोपधायाः लोपश्च लो नाम् च” । उणां ५ । ५६ ॥ इति कन् उपधाया ईत्वं ललोपो नामागमश्च ।) यमः । इत्यमरः ३ । ३ । २१४ ॥ (“विधेहि कीनाशनिकेतनातिथिं ।” माघः । १ । ७३ ॥) वानरविशेषः । इति तट्टीकायां स्वामी ॥
कीनाशः, त्रि, (क्लिश्नातीति । क्लिशूविवाधने वधे च । “क्लिशेरीच्चोपधाया लोपश्च लो नाम् च” । उणां ५ । ५६ । इति कन् उपधाया ईत्वं ललोपो नामागमश्च ।) कर्षकः । (यथा मनुः ९ । १५० । “कीनाशो गोवृषो यानमलङ्कारश्च वेश्म च । विप्रस्योद्धारिकं देयमेकांशश्च प्रधानतः” ॥) [] क्षुद्रः । पशुघाती । इति मेदिनीकरहेमचन्द्रौ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-132-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें