🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:08:20 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कीनाश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कीनाश

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कीनाश

अर्थ: क्लिश् कन्, ई उपधाया ईत्वम्, लस्य लोपो नामागमश्च

संस्कृत: कृपणः, कृषीवलः, यमः · पर्याय: कदर्य, कृपण, क्षुद्र, किम्पचान, मितम्पच

व्युत्पत्ति: क्लिश्+कन्, ईत्वं,लस्य लोपो नामागमश्च (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कीनाश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कीनाश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कीनाश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकीनाशःकीनाशौकीनाशाः
द्वितीयाकीनाशम्कीनाशौकीनाशान्
तृतीयाकीनाशेनकीनाशाभ्याम्कीनाशैः
चतुर्थीकीनाशायकीनाशाभ्याम्कीनाशेभ्यः
पञ्चमीकीनाशात् / कीनाशाद्कीनाशाभ्याम्कीनाशेभ्यः
षष्ठीकीनाशस्यकीनाशयोःकीनाशानाम्
सप्तमीकीनाशेकीनाशयोःकीनाशेषु
सम्बोधनहे कीनाशहे कीनाशौहे कीनाशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कीनाश
कीनाश
kīnāśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कीनाश १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. यम । मृत्युदेवता ।
२. एक प्रकार का बानर ।
३. कसाई । वधिक [को॰] ।
कीनाश २ वि॰
१. गरीब । दरिद्र । आकिंचन ।
२. छोटा । क्षुद्र ।
३. थोड़ा । अल्प ।
४. धोखे से मारनेवाला ।
५. खेती करनेवाला ।
६. क्रूर । निर्दय [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कीनाश m. (√ क्लिश्, Uṇ. v, 56) a cultivator of the soil, RV. iv, 57, 8; VS. xxx, 11; AV. &c.
niggard, MBh.
Das, BhP.; Kathās.
N. of Yama, Naiṣ. vi, 75; Bālar.
(= कीश) a kind of monkey, L.
a kind of Rākṣasa, L.
कीनाश mfn. killing animals (or ‘killing secretly’), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (285,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कीनाश a. [Uṇ. 5. 36] 1 Cultivating the soil. --2 Poor, indigent. --3 Niggardly. --4 Small, little. --शः 1 An epithet of Yama, the god of death; विधेहि कीनाशनिकेतनातिथिं Śi. 1. 73. --2 A kind of monkey.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0405-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कीनाश पु० कुत्सितं नाशयति, कीचनाशि अच् क्लिश्नाति नि० वा । १ यमे “विधेहि कीनाशनिकेतनातिथिम्” माघः । २ वानरे पुंस्त्री अभरः स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । ३ पशुकेः । ४ क्षुद्रे ५ कर्षके च त्रि० मेदि० । “कीनाशो गोवृषो यानमलङ्कारश्च वेश्म च । विप्रस्यौद्धारिकं देयमेकांशश्च प्रधानतः” मनुः “कीनाशः कर्षकः” कुल्लू० । “शुनं न फाला विकृषन्तु भूमिं शुनं कीनाशा अभि- यन्तु वाहैः” ऋ०४, ५७, ८, “कीनाशाः बलीवर्द्धरक्षकाः” भा० । “नाद्रियन्ते यथापूर्व्वं कीनाशाइव गोजरम्” भाग० ३, ३०, ११ । क्षुद्रे “य उद्यतमनादृत्य कीनाशमभियाचते । क्षीयते तद्यशः स्फीतं मानश्चावज्ञया हतः” भाग० ३२२, १२
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2060,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कीनाशः, पुं, (क्लिश्नातीति । क्लिशू विबाधने वधे वा । “क्लिशेरीच्चोपधायाः लोपश्च लो नाम् च” । उणां ५ । ५६ ॥ इति कन् उपधाया ईत्वं ललोपो नामागमश्च ।) यमः । इत्यमरः ३ । ३ । २१४ ॥ (“विधेहि कीनाशनिकेतनातिथिं ।” माघः । १ । ७३ ॥) वानरविशेषः । इति तट्टीकायां स्वामी ॥
कीनाशः, त्रि, (क्लिश्नातीति । क्लिशूविवाधने वधे च । “क्लिशेरीच्चोपधाया लोपश्च लो नाम् च” । उणां ५ । ५६ । इति कन् उपधाया ईत्वं ललोपो नामागमश्च ।) कर्षकः । (यथा मनुः ९ । १५० । “कीनाशो गोवृषो यानमलङ्कारश्च वेश्म च । विप्रस्योद्धारिकं देयमेकांशश्च प्रधानतः” ॥) [] क्षुद्रः । पशुघाती । इति मेदिनीकरहेमचन्द्रौ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-132-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कीनाशकीनाश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कीनाश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कीनाश 📚 ➤ क्लिश् कन्, ई उपधाया ईत्वम्, लस्य लोपो नामागमश्च
संस्कृत: कृपणः, कृषीवलः, यमः · पर्याय: कदर्य, कृपण, क्षुद्र, किम्पचान, मितम्पच

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कीनाश 📚यम । मृत्युदेवता🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • कीनाश: क्लिश्+कन्, ईत्वं,लस्य लोपो नामागमश्च (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें