🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:39:59 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दंडपाणि
daṃḍapāṇi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दंडपाणि संज्ञा पुं॰ [सं॰ दण्डपाणि]
१. यमराज ।
२. काशी में भैरव की एक मूर्ति । विशेष—काशीखंड में लिखा है कि पूर्णभद्र नामक एक यक्ष को हरिकेश नाम का एक पुत्र था जो महादेव काल बड़ा भक्त था । एक बार जब इसने घोर तप किया तब महादेव पार्वती सहित इसके पास आए और साधुओं का पालन करो । संभ्रम और उदभ्रत नाम के मेरे दो गण तुम्हारी सहायता के लिये सदा तुम्हारे पास रहेंगे । बिना तुम्हारी पूजा किए कोई काशी में मुक्ति नहीं पा सकेगा ।
३. पुलिस । नगररक्षक कर्मचारी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दण्ड—पाणि (˚ड-), mfn. (g. आहिताग्न्य्-आदि) staff-handed, ŚBr. xi; Kathās. liv
दण्ड—पाणि m. a policeman, Hāsy.
Yama, ṢaḍvBr. v, 4; BhP. i, v
N. of the leader of 2 of Śiva's troops, KāśīKh. xxxii
of the father of Buddha's wife Go-pā, Lalit. xii; Suvarṇapr. xviii
of a Kāśi king, PadmaP.
of a physician, Bhpr. vii, 8, 137
of a prince (grandfather of Kṣemaka), BhP. ix, 22, 42; VāyuP. ii, 37, 270 ff.; MatsyaP. l, 87; BrahmāṇḍaP.
(खण्ड्˚, VP. iv, 21, 4.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (466,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दण्डपाणि पु० दण्डः यष्टिः पाणौ यस्य । दण्डधरे यमे । काशीस्थे २ भैरवभेदे “विश्वेशं माधवं ढुण्ढिं दण्ड- पाणिञ्च भैरवम्” स च पूर्णभद्रयक्षसुतो हरिकेशनामा आराधितशिववरेण काश्यां दण्डपाणिनामत्वम- वाप । यथाह काशीख० ३२ अ० “इति श्रुत्वा वचः पत्न्याः पूर्णभद्रः स यक्षराट्” इत्थुपक्रमे “अन्तर्वत्न्यथ कालेन तत्पत्नी सुषुवे सुतम् । तस्य नाम पिता चक्रे हरिकेश इति द्विज!” इत्यनेन तस्योत्पत्तिमुक्त्वा तस्य शिवाराधनमुपवर्ण्य तपसाप्रसन्नशिवस्य तस्मै वरदानमुक्तं यथा “भक्तस्य धीरस्य तपोनिधेदेदौ हरो वराणां निकरं तदा मुदे । क्षेत्रस्य यक्षास्य मम प्रियस्य भो भवाधुना दण्डधरो वरान्मम । स्थिरस्त्वमद्यादि दुरात्मदण्डकः सुपालकः पुण्टकृताञ्च मत्प्रियः । त्वं दण्डपाणिर्भव नामतोऽधुना सर्वान् गणान् शाधि ममाज्ञयोत्कटान् । त्वत्सात्कृतक्षेत्रवरेऽद्य यक्षराट् कस्त्वामनाराध्य मुमु- क्तिभाजनम् । सभाजनं प्रागत एव ते चरेत् ततः समर्च्चा मम भक्त आदरात् । मद्भक्तियुक्तोऽपि विना त्वदीयां भक्तिं न काशीवसतिं लभेत । गणेषु देवेषु हि मान- वेषु तदग्रमान्यो भव दण्डपाणे” । काश्यां तत्स्थिति- स्थानञ्च तत्रैवोक्तं यथा “त्वं दक्षिणस्यां दिशि दण्ड- पाणे! सदैव मे नेत्रसमक्षमत्र । त्वं दण्डयन् प्राण- भृतो दुरीहानिहास्व निस्वानभयं दिशन् वै” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3435,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दण्डपाणिः, पुं, (दण्डः पाणौ यस्य ।) यमः । (यथा, भागवते । १ । १७ । ३५ । “परीक्षितैवमादिष्टः स कलिर्जातवेपथुः । तमुद्यतासिमाहेदं दण्डपाणिमिवोद्यतम् ॥”) काशीस्थशिवगणविशेषः । स पूर्णभद्रयक्षपुत्त्रः हरिकेशनामा शिवमाराध्य शिववरेण काश्यां दण्डनायकत्वमवाप्तवान् । यथा, -- “भक्तस्य धीरस्य तपोनिधेर्द्ददौ हरो वराणां निकरं तदा मुदा । क्षेत्रस्य यक्षास्य मम प्रियस्य भो भवाधुना दण्डधरो वरान्मम ॥ स्थिरस्त्वमद्यादि दुरात्मदण्डकः सुपालकः पुण्यकृताञ्च मतुप्रियः । त्वं दण्डपाणिर्भव नामतोऽधुना सर्व्वान् गणान् शाधि ममाज्ञयोत्कटान् ॥” “त्वत्सात्कृतक्षेत्रवरेऽद्य यक्षराट् कस्त्वामनाराध्य सुमुक्तिभाग्जनः । सभाजनं प्रागत एव ते चरेत् ततः समर्च्चां मम भक्त आदरात् ॥ मद्भक्तियुक्तोऽपि विना त्वदीयां भक्तिं न काशीवसतिं लभेत । गणेषु देवेषु हि मानवेषु तदग्रमान्यो भव दण्डपाणे ! ॥” इति काशीखण्डे ३२ अध्यायः । (स्वनामख्यातश्चन्द्रवंशीयनृपविशेषः । यथा, मात्स्ये । ५० । ८७ । “वहीनरात्मजश्चैव दण्डपाणिर्भविष्यति ॥” अयन्तु मासत्रयाधिकचत्वारिंशद्वर्षपर्य्यन्तं राज्यं चकार । यथा, राजावल्याम् १ परिच्छेदे । “चत्वारिंशत् समाश्चैव सोऽपि मासत्रयाधिकाः । बुभुजे पृथिवीमेतां दण्डपाणिर्महाबलः ॥” [] दण्डधरे, त्रि । यथा, महाभारते । १ । १३९ । २८ । “भीमसेनो महाबाहुर्द्दण्डपाणिरिवान्तकः । प्रविवेश महासेनां मकरः सागरं यथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-677-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "दंडपाणि" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें