🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:43:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हरिकेश
harikeśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हरिकेश १ वि॰ [सं॰] भूरे बालोंवाला ।
हरिकेश २ संज्ञा पुं॰
१. सूर्य की सात प्रधान कलाओं में से एक ।
२. शिव का एक नाम ।
३. सविता का एक नाम । सूर्य का नाम (को॰) ।
४. एक यक्ष का नाम जो शिव को प्रसन्न करके गणों का एक नायक हुआ था । दंडपाणि ।
५. श्यामक नामक यादव का पुत्र जो वसुदेव का भतीजा लगता था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हरि—केश (हरि-), mfn. fair-headed, RV.; VS.; MBh.
हरि—केश m. N. of one of the 7 principal rays of the sun, VP.
of Savitṛ, RV.
of Śiva, MBh.
of a Yakṣa (who propitiated Śiva and was made by him a leader of his Gaṇas and a guardian of fields, and fruits; see दण्ड-पाणि), Cat.
of a son of Śyāmaka, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1290,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरिकेश पु० हरिः पिङ्गलः केशोऽस्य । १ शिवे २ शिपभक्त- [] यक्षभेदे च । स एव तत्प्रसादात् काश्यां दण्डपाणित्व- माप्तवान् इति काशीखण्डे ३२ अ० स्थितम् । मत्स्यपु० १५८ अ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5417-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरिकेशः, पुं, (हरिः पिङ्गलः केशो यस्य ।) शिवः । इति केचित् ॥ (यथा, महाभारते । १३ । १७ । ४४ । “दीर्घश्च हरिकेशश्च सुतीर्थः कृष्ण एव च ॥” विष्णुः । यथा, महाभारते । ६ । ६२ । ५० । “महोरग वराहाद्य हरिकेश विभो ! जय ॥”) शिवभक्तयक्षविशेषः । स तु शिवप्रसादात् दण्ड- पाणित्वं क्षेत्रपालत्वादिकञ्च प्राप्तवान् । यथा, “एवमुक्त्वा ततो देवः सह देव्या जगत्पतिः । जगाम यक्षो यत्रास्ते कृशो धमनिसन्ततः । तं दृष्ट्वा प्रणतं भक्त्या हरिकेशं वृषध्वजः । दिव्यं चक्षुरदात्तस्मै यैनापश्यत् स शङ्करम् ॥ सूत उवाच । अथ यक्षस्तदा तत्र शनैरुम्मील्य चक्षुषी । अपश्यत् स शिवं देवं वृषं श्वेतमुपाश्रितम् ॥ देव उवाच । जरामरणनिर्मुक्तः सर्व्वशोकविवर्ज्जितः । भविष्यसि गणाध्यक्षो वरदः सर्व्वपूजितः ॥ अजेयश्चापि लोकानां योगैश्वर्य्यसमन्वितः । अन्नदश्चापि लोकेभ्यः क्षेत्रपालो भविष्यसि ॥ महाबलो महासत्त्वो ब्रह्मण्यो मम च प्रियः । त्र्यक्षश्च दण्डपाणिश्च महायोगी तथैव च ॥ उद्भ्रमः सम्भ्रमश्चैव गणौ ते परिचारकौ । तवाज्ञया करिष्येते लोकस्योद्भ्रमसम्भ्रमौ ॥” इति मात्स्ये । १० । ८८ -- ९० ९६ -- ९९ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-514-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें