🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:35:06 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जीवितेश
jīviteśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जीवितेश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्राणनाथ । प्यारा व्यक्ति । प्राणों से बढ़कर प्रिय व्यक्ति ।
२. यमराज ।
३. इंद्र ।
४. सूर्य ।
५. देह में स्थित इड़ा और पिंगला नाडी ।
६. एक जीवनदायिनी औषधि जो मृतक तो जीवित करनेवाली कही गई है (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीवितेश m. = ˚तनाथ, Ragh. xi, 20
Yama, ib.
the sun, L.
the moon, L.
a vivifying drug, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (423,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीवितेश पु० ६ त० । १ प्राणनाथे यमे ३ न्द्रे २ सूर्य्ये च शब्दरत्ना० । ४ जीवातौ हेमच० । ५ जीवितेश्वरे त्रि० मेदि० । “राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी । गन्धवद्रुविरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसतिं जगाम सा” रघुः । चन्द्रसूर्य्ययोश्च देहमध्यस्थेडापिङ्गला- नाद्ध्योः स्थित्या प्राणसञ्चारणहेतुत्वात् तथात्वम् । “इडायां सञ्चरेच्चन्द्रः पिङ्गलायां दिवाकरः” शा० ति० २५ पटले उक्तम् । इडाशब्दे ९३० पृ० दृश्यम् इडाशब्देऽनुक्तत्वात् प्रसङ्गात् इडापिङ्गलयोः स्वरू- पादिकमत्रौच्यते “इडा बामे तयोर्षध्ये सुषुम्णा पिङ्गलापरे” शा० ति० “या वाममुष्कसंबद्धा सा श्लिष्यति सुषुम्णया । दक्षिणं मुष्कमाश्रित्य धनुर्वक्त्रा हृदिश्रिता । वामांसजत्वन्तरगा दक्षिणानासिकामि- यात्” । तथा दक्षिणमुष्कस्था नासयोर्बामरन्ध्रगा “पदा- र्थादर्शधृतवाक्यम् । तन्त्रान्तरेऽपि “सुषुम्णाकलितापीडा- मुष्कं दक्षिणमाश्रिता । हृद्गता दक्षभागस्य जत्रुमध्यममा- श्रिता । दक्षिणानासिकाद्वारं प्राप्नोति गिरिजात्मजे! । वाममुष्कसमुद्भूता तथाप्ता सव्यनासिकामिति” अनयोः स्वरूपमुक्तं योगार्णर्वे “इडा च शङ्स्वकुब्दाभा तस्याः सव्ये व्यवस्थिता । पिङ्गलाऽसितरक्ताभा दक्षिणं [] पार्श्वमाश्रितेति” “अनेन पिङ्गलेडयोः क्रमेण सूर्य्या- चन्द्रमसोः स्थितिरुक्ता भवति” पदार्थादर्शः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3138-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीवितेशः, पुं, (जीवितस्य ईशः प्रभुः ।) प्राण- नाथः । यमः । (यथा, रघुः । ११ । २० । “राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी । [] गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसतिं जगाम सा ॥” “जीवितेशस्य अन्तकस्य प्राणेश्वरस्य च वसतिं जगाम ।” इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥) चन्द्रः । सूर्य्यः । इति शब्दरत्नावली ॥ जीवातुः । इति हेमचन्द्रः ॥ जीवितेश्वरे, त्रि । इति मेदिनी । शे, ३५ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-541-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬