🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:19:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कपाल
kapāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
खोपड़ी (2.6.69) कर्पर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कपाल संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ कपाली, कापालिक]
१. खोपड़ा । खोपड़ी । यौ॰—कपालक्रिया । कपालमाला । कपालमोचन ।
२. ललाट । मस्तक ।
३. अदृश्य । भाग्य । मुहा॰—कपाल खुलना = (१) भाग्य उदय होना । (२) सिर खुलना । सिर से लोहू निकलना ।
४. घडे़ आदि के नीचे या उपर का भाग । खपड़ा । खर्पर ।
५. मिट्टी का एक पात्र जिसमें पहले भिक्षुक लोग भिक्षा लेते थे । खप्पर ।
६. वह बर्तन जिसमें यज्ञों में देवताओं के लिये पुराडोश पकाया जाता था । यौ॰—पंचकपाल । अष्टकपाल । एकादशकपाल । कपालसंभव रत्न = (१) गजमुक्ता । (२) नागमणि । कपालसंभव रत्न हाथी के सिर से निकली मणि या नाग के सिर से निकली मणि॰ ।—बृहत, पृ॰ १६५ ।
७. वह बर्तन जिसमें भड़भूजे दाना भूनते हैं । खपड़ी ।
८. अंडे के छिलके का आधा भाग ।
९. कछुए का खोपड़ा ।
१०. ढक्कन ।
११. कोढ़ का एक भेद ।
कपाल अस्त्र संज्ञा पुं॰ [सं॰] दे॰ कपालास्त्र' ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपाल m. n. (√ कम्प्, Uṇ. i, 117), a cup, jar, dish (used especially for the Puroḍāśa offering), TS.; ŚBr.; Suśr. &c. (cf. त्रिकपाल, पञ्च-कपाल, &c.)
the alms-bowl of a beggar, Mn. vi, 44; viii, 93; R. &c.
a fragment of brick (on which the oblation is placed), ŚBr. vi, xii; KātyŚr.; Suśr. &c.
a cover, lid, ĀśvGṛ. iv, 5, 8; Bhāṣāp. &c.
the skull, cranium, skull-bone, AV. ix, 8, 22; x, 2, 8; ŚBr. i; Yājñ. &c.
the shell of an egg, ŚBr. vi, 1, 3; Kathās. &c.
the shell of a tortoise, ŚBr. vii, 5, 1, 2
the cotyla of the leg of an animal, any flat bone, AitBr.; Suśr.
a kind of leprosy, Suśr. i, 268, 1; 13
multitude, assemblage, collection, L.
कपाल m. a treaty of peace on equal terms, Kām. ix, 2 (cf. कपाल-संधि below)
N. of an intermediate caste
N. of several men
कपाल m. pl. N. of a school
कपाल n. N. of a Tantra
कपाल [Gk., κωπή ‘handle’; Lat. capere; Hib. gabhaim; Goth. hafyan; Angl.Sax. haban, haefene, hafoc; Eng. haven, hawk; cf. Gk. κεϕαλή Lat. caput; Goth. haubith; Angl.Sax. heafud.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (250,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कपालः, --लं [कं शिरो जलं वा पालयति] 1 The skull, skull-bone; चूडापीडकपालसंकुलगलन्मंदाकिनीवारयः Māl. 1. 2; रुद्रो येन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं कारितः Bh. 2. 95. --2 A piece of a broken jar, potsherd; कपालेन भिक्षार्थी Ms. 8. 93. --3 A multitude, collection. --4 A beggar's bowl; Ms. 6. 44. --5 A cup, jar in general; पंचकपाल. --6 A cover or lid. --7 A treaty of peace on equal terms. --लं 1 The shell of an egg. --2 The cotyla of the leg of a man, any flat bone. --3 A kind of leprosy. --ली A beggar's bowl. [cf. L. caput; Gr. kephale]. --Comp. --नालिका a sort of pin or spindle for winding cotton &c. --पाणिः --भृत्, --मालिन्, --शिरस् m. epithets of Śiva. --मालिनी N. of Durgā. --संधिः a peace on equal terms, H. 4. 100.
कपालः, --लं [कं शिरो जलं वा पालयति] 1 The skull, skull-bone; चूडापीडकपालसंकुलगलन्मंदाकिनीवारयः Māl. 1. 2; रुद्रो येन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं कारितः Bh. 2. 95. --2 A piece of a broken jar, potsherd; कपालेन भिक्षार्थी Ms. 8. 93. --3 A multitude, collection. --4 A beggar's bowl; Ms. 6. 44. --5 A cup, jar in general; पंचकपाल. --6 A cover or lid. --7 A treaty of peace on equal terms. --लं 1 The shell of an egg. --2 The cotyla of the leg of a man, any flat bone. --3 A kind of leprosy. --ली A beggar's bowl. [cf. L. caput; Gr. kephale]. --Comp. --नालिका a sort of pin or spindle for winding cotton &c. --पाणिः --भृत्, --मालिन्, --शिरस् m. epithets of Śiva. --मालिनी N. of Durgā. --संधिः a peace on equal terms, H. 4. 100.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0377-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपाल अस्त्रीकं जलं शिरोवा पालयति पाल--अण् कप--सौ० आलन् वा । १ घटादेरवयवे “कपालतरुसंयोगात् संयोग स्तरुकुम्भयोः” भाषा० । २ समूहे च मेदि० । ४ शिरोऽस्थ्नि (माथारखुलि) नरशिरः कपालं शुचिप्राण्यङ्गत्वाच्छङ्खव- दित्यनुमानाप्रामाण्यमिति मथुरानाथः “कपालनेत्रान्तर- लब्धमार्गैः” कुमा० । “कपालि वा स्यादथ चन्द्रशेखरम्” “कपालमेवामलशेखरश्रीः” कुमा० । ५ यत्यादेभिक्षापात्रे “कपालं वृक्षमूलानि कुचेलमसहयता । समता चैव सर्व- स्मिन्नेतन्मुक्तस्य लक्षणम्” मनुः । “नग्नो मुण्डः कपालेन भिक्षार्थी क्षुत्पिपासितः” मनुः “कपालपाणिः पृथिवीमटतां चीरमंवृतः” रामा० । ६ अण्डादीमामवयव वा । “द्राक् पर्य्या- प्तकपालसंपुटमिलवद्ब्रह्माण्डभाण्डोदरेत्यादि” वीरच० “कुक्कुटाण्डकपालानि सुमनोमुकुलानि च” । कुक्कुटाण्ड्- कपालानि कतकं मधुक समम्” सुश्रु० । ७ भर्ज्जनपात्रभेदे (खोला) । “कपालम्नष्टाम् संक्तून् कारयित्वा” सुश्रु० । ८ यज्ञियपुरोडाशादिसंस्काराधारे मृस्मयपात्रभेदे । “अष्टनः कपालाद्धविषि” पा० । अष्टाकपालः पुरोडाशः एवमेकादशकपाल इत्यादि । “कपालानि वोपदधाति पुरोडाशं चाधिश्रपयाति” तैत्ति० १, ६, ९, ३ । “अग्नये- गायत्राय त्रिवृते राथन्तरायाष्टाकपाल, इन्द्राय त्रैष्टुभाय पञ्चदशाय बार्हतायैकादशकपालो, विश्वेभ्यो देवेभ्यो जागतेभ्यः सप्तदशेभ्यो वैरूपेभ्योद्वादशकपालो, मित्राव- [] रुणाभ्यामानुष्टुभाभ्यामेकविंशाभ्यां वैराजाभ्यां पयस्या वृहस्पतये, पाङ्क्ताय त्रिणवाय शाक्वराय चरुः सवित्र औष्णिहाय त्रयस्त्रिंशाय रैवताय द्वादशकपालः प्राजापत्यश्चरुरदित्यै विष्णपत्न्यै चरुरग्नये वैश्वानराय द्वादशकपालोऽनुमत्या अष्टाकपालः” यजु० २९, ६० । कुष्ठरोगभेदे न० हेमच० तल्लक्षणम् यथा । “कृष्णारुण- रकपालाभः यद्रूक्षं परुषं तनु । कपालं तोदबहुलं तत्कुष्ठं विषमं स्मृतम्” माधवनि० । सुश्रुते महाकुष्ठा- न्यरुणौडुम्बरर्ष्य जह्वकपाल काकलकपुण्डरीकदद्रुकुष्ठा- नीति विभज्य कृष्णकपालिकाप्रकाशानि कपालकुष्ठा- नीति लक्षितम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1655-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कपालः, पुं, क्ली, (कं मस्तकं पालयतीति । क + पालि + अण् । यद्वा कम्पते यः । कपि चलने + “तमि विशिविडिमृणिकुलिकपिपलिपञ्चिभ्यः कालन्” । उणां १ । ११७ । इति कालन् । कपिनिर्देशाद् नलोपः ।) शिरोऽस्थि । माथार खुलि इति भाषा । तत्पर्य्यायः । कर्परः इत्यमरः । २ । ६ । ६८ ॥ (यथाह याज्ञबल्क्यः । ३ । ९० । “द्वौ शङ्खकौ कपालानि चत्वारि शिरसस्तथा” ॥) घटादेः खण्डम् । खापरा खोला इत्यादि भाषा ॥ (यथा, भाषापरिच्छेदे । ११ । “घटादीनां कपालादौ द्रव्येषु गुणकर्म्मणोः । तेषु जातेश्च सम्बन्धः समवायः प्रकीर्त्तितः” ॥) समूहः । इति मेदिनी ॥ (मृण्मयकर्परादिभि- क्षापात्रम् । यथा, मनुः । ६ । ४४ । “कपालं वृक्षमूलानि कुचेलमसहायता । समता चैव सर्व्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य लक्षणम्” ॥) पुरोडाशः । यथा शतपथब्राह्मणे । “कपालानि चोपदधातिपुरोडाशं चाधिश्रयति” ॥) कुष्ठरोगविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ तस्य लक्ष- णम् । यथा, माधवकरः ॥ “कृष्णारुणकपालाभं यद्रूक्षं परुषं तनु । कापालं तोदबहुलं तत्कुष्ठं विषमं स्मृतम्” ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-023-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कपाल" आता है (13)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें