🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:23:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संपुट
saṃpuṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संपुट १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सम्पुट]
१. पात्र के आकार की वस्तु । कटोरे या दोने की तरह चीज जिसमें कुछ भरने के लिये खाली जगह हो ।
२. खप्पर । ठोकरा । कपाल ।
३. दोना ।
४. ढक्कनदार पिटारी या डिबिया । डिब्बा । मंजूषा ।
५. अंजली ।
६. फूल के दलों का ऐसा समूह जिसके बीच खाली जगह हो । कोश ।
७. कपडे़ और गीली मिट्टी से लपेटा हुआ वह बरतन जिसके भीतर कोई रस या ओषधि फूँकते हैं ।
८. कटसरैया का फूल । कुरबक ।
९. हिसाब में बाकी या उधार ।
१०. एक तरह का रतिबंध (को॰) ।
११. गोलार्ध (को॰) ।
१२. घुँघरू (को॰) ।
संपुट पु २ वि॰ ढका हुआ । मुँदा हुआ । बंद । आवृत । जैसे, संपुट पाठ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-पुट m. (ifc. f(आ). ; cf. पुट) a hemispherical bowl or anything so shaped, Kāv.; Suśr.; Hcat.
the space between two bowls, Bhpr.
a round covered case or box or casket (for jewellery &c.), Nīlak.
a hemisphere, Gol.
the Kurabaka flower, L.
a kind of coitus, L.
credit, balance (˚टे-√ लिख् with gen., ‘to write down to the credit of’), Kathās.
N. of wk. Buddh.
= एक-जातीयोभयमध्य-वर्तिन्, Tantras.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1173,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संपुटः 1 A cavity; स्वात्यां सागरशुक्तिसंपुटगतं (पयः) सन्मौक्तिकं जायते Bh. 2. 67 v. l.; Kāv. 2. 288; Rs. 1. 21. --2 A casket, covered box. --3 The Kurabaka flower.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1103-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्पुट पु० सम् + पुट--क । १ कुरुवकवृक्षे अमरः । सम्यक् पुटमिव उभयवार्श्ववर्त्ति यस्य । २ एकजातीयपदार्थेन भिन्नजातीयस्य उभयतो व्याप्ते त्रि० “सकामैः सम्पु- टोजाप्यः” इति तन्त्रम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5239,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्पुटः, पुं, (सं + पुट् + कः ।) कुरुवकः । इत्यजयः ॥ पेटा । इति हेमचन्द्रः ॥ एकजा- तीयोभयमध्यवर्त्ती । यथा, तन्त्रसारः । “सकामः संपुटो जप्यो निष्कामः संपुटंविना ।” तथा च तत्रैव । “केवलां मातृकां कृत्वा मातृका तारसंपुटा । मातृकापुटितं तारं न्यसेत् साधकसत्तमः ॥” रतिबन्धविशेषः । तल्लक्षणं यथा, -- “संप्रसार्य्योभयोः पादौ शय्यागतकपोलकः । [] भगलिङ्गस्य संयोगात् रमते संपुटो हि सः ॥” इति रतिमञ्जरी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-282-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संपुट" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें