🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:40:21 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विप्लव
viplava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(डाका/लूटपाट का) उपद्रव (3.2.14) डिम्ब · डमर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विप्लव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उपद्रव । हंगामा । अशांति और हल- चल ।
२. राज्य के भीतर जनता की अशांति और उद्धत आचरण । बलवा ।
३. दूसरे राष्ट्र द्वारा उपस्थित अशांति । परचक्र भय ।
४. उथल पुथल । अब्यवस्था ।
५. आफत । विपत्ति ।
६. विनाश ।
७. शत्रु को डराने के लिये मचाया हुआ शोरगुल । डाँट उपट या भभकी ।
८. नाव का डूबना । पोतभंग ।
९. जल की बाढ़ । बहिया ।
१०. वेदों के अपूर्ण ज्ञान द्वारा उनका अनादर ।
११. घोड़े की बहुत तेज चाल ।
१२. बहना । इधर उधर प्रवाहित होना (को॰)
१३. विरोध । वैपरीत्य (को॰) ।
१४. आइने पर का धब्बा (को॰) ।
१५. पाप । दुष्टता (को॰) ।
विप्लव २ वि॰ [सं॰] प्लवरहित । पोताविहीन [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—प्लव mfn. (for 2. See वि-√ प्लु) having no ship or boat, MBh.
2. वि-प्लव m. (for 1. See p. 951, col. 2) confusion, trouble, disaster, evil, calamity, misery, distress, Mn.; MBh. &c.
tumult, affray, revolt, Kāv.; Rājat.
destruction, ruin, MBh.; Kāv. &c.
loss, damage, Yājñ.
violation (of a woman), Kathās.
profanation of the Veda by unseasonable study, Yājñ., Sch.
shipwreck, Hariv.
rust (on a mirror), Kir. ii, 26
portent, evil omen, L.
terrifying an enemy by shouts and gestures, W.
spreading abroad, divulging (˚वं-√ गम्, to become widely known), MW.
वि-प्लव mfn. confused (as words), BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (951,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विप्लवः 1 Floating or drifting about, floating in different directions. --2 Opposition, contrariety. --3 Confusion, perplexity. --4 Tumult, scuffle, [] affray; M. 1. --5 Devastation, predatory warfare; danger from an enemy. --6 Extortion. --7 Loss, destruction; सत्त्वविप्लवात् R. 8. 41. --8 Adverseness, evil turn; अथवा मम भाग्यविप्लवात् R. 8. 47. --9 The rust on a mirror (dust accumulating on its surface); अपवर्जितविप्लवे शुचौ… मतिरादर्श इवाभिदृश्यते Ki. 2. 26 (where विप्लव also means प्रमाणबाधः ‘absence of reasoning’). --10 Transgression, violation; Ki. 1. 13. --11 An evil, a calamity. --12 Sin, wickedness, sinfulness. --13 Terrifying an enemy by shouts and gestures. --14 Divulging, making public.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0983-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विप्लव पु० वि + प्लु--अप् । १ परनृपतिराष्ट्रादिता भये । २ राष्ट्रो- पद्रव च अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4913,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विप्लवः, पुं, (वि + प्लु + अप् ।) परचक्रादिभयम् । इति भरतः ॥ राष्ट्राद्युपद्रवः । इति सार- सुन्दरी ॥ तत्पर्य्यायः । डिम्बः २ डमरः ३ । इत्यमरः ॥ (यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ८ । १०४१ । “सर्व्वां मडवराज्योर्व्वीं वीरः शमितविप्ल- वाम् ॥”) अस्त्रकलहः । इति स्वामी ॥ (क्लेशः । उप- द्रवः । यथा, भागवते । ४ । २६ । ९ । “विप्लवोऽभूद्दःखितानां दुःसहः करुणात्मनाम् ॥ विनाशः । यथा, कथासरित्सागरे । १३ । ८२ । “संमन्त्र्य कौतुकात् पापास्तद्भार्य्याशीलविप्लवम् । चिकीर्षवो ययुः शीघ्रं ताम्रलिप्तीमलक्षिताः ॥” विप्लवते इति अच् । जलोपर्य्यवस्थितः । यथा, महाभारते । ९ । ३ । ५ । “बणिजो नावि भग्नायामगाधे विप्लवा इव ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-409-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विप्लव" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें