🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:56:09 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपद्रव
upadrava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ईति (3.3.75)
राष्ट्र (पुं॰/नपुं॰) (3.3.192) देश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपद्रव संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उपद्रवी]
१. उत्पात । आकस्मिक बाधा । हलचल । विप्लव ।
२. ऊधम । दंगा । फसाद । गड़बड़ । क्रि॰ प्र॰—उठाना ।—करना ।—खड़ा करना ।—मचाना ।
३. किसी प्रधान रोग के बीच में होनेवाले दूसरे विकार या पीड़ाएँ जैसे,—ज्वर में प्यास सिर की पीड़ा आदि । जैसे,— यह दवा दो, दाह, आदि सब उपद्रव शांत हो जायँगे ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-द्रव m. that which attacks or occurs suddenly, any grievous accident, misfortune, calamity, mischief, national distress (such as famine, plague, oppression, eclipse, &c.)
national commotion, rebellion
violence, outrage, MBh.; R.; Śak.; VarBṛS. &c.
a supervenient disease or one brought on whilst a person labours under another, Suśr.
the fourth of the five parts of a Sāman stanza, ṢaḍvBr. Comm. on TĀr. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (199,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपद्रवः 1 An unhappy accident, misfortune, calamity. --2 Injury, trouble, harm; पुंसामसमर्थानामुपद्रवायात्मनो भवेत्कोपः Pt. 1. 324; निरुपद्रवं स्थानं Pt. 1. --3 Outrage, violence. --4 A national distress (whether caused by the king or famine, seasons &c.). --5 A national disturbance, rebellion. --6 A symptom, a supervenient disease (one brought on whilst a person is suffering from another).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0322-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपद्रव पु० उप + द्रु--भावे घञ् । १ उत्पाते । रोगारम्भके धातुवैषम्पजनिते २ विकारभेदे च । (उपसर्ग) तल्ल- क्षणमुक्तं वैद्यके । “यो व्याधि स्तस्य यो हेतुर्दोषस्तस्य प्रकोपतः । योऽन्योविकारो भवति स उपद्रव उच्यते” सुश्रुते चोक्तं “साध्ययाप्यासाध्यरोगभेदमुपक्रम्य । “त- त्रौपसर्गिको यः पूर्व्वोत्पन्नव्याधिं जघन्यकालजा तो व्याधिरुपसृजति स तन्मूल एवोपद्रवसंज्ञकः” । तेन उपसर्जकत्वात्तस्य तथात्वं अत्रार्थे कर्त्तरि अच् इति” विवेकः । स च व्याधिभेदेन नानाविधः । रोगभेदे तद्भेदाश्च तत्रैवोक्ता बहुशः । तत्र व्रणभेदे “अतिदग्धे मांसा- लम्बनंगात्रविश्लेषसिरास्नायुसन्ध्यस्थिव्यापादनमतिमात्रं ज्वरदाहपिपासामूर्च्छाश्चोपद्रवा भवन्ति” पालीरोगे च “अत ऊर्द्ध्वं नामलिङ्गैर्वक्ष्ये पाल्यामुपद्रवान् । उत्पाटक- श्चोत्पुटकः स्रावः कण्डूयुतो भृशम् । अवमन्थः सकण्डू- को ग्रन्थिको जम्बुलस्तथा । स्रावी च दाहवांश्चैव शृ- ण्वेषां क्रमशः क्रियाम्” इति, विभज्य, तल्लक्षणचि- कित्से उक्ते । वातव्याध्यादौ प्राणमांसक्षयादय उप- द्रवाः । यथा “उपद्रवैस्तु ये जुष्टाव्याधयो यान्त्यसाध्यताम् । रसायनादिना वत्स! तान् शृण्वेकमना मम । वातव्याधिः प्रमेहश्च कुष्ठमर्शोभगन्दरः । अश्मरी मूढगर्भश्च तथैवोदरमष्ट- मम् । अष्टावेते प्रकृत्यैव दुश्चिकित्स्या महागदाः । प्राण- मांसक्षयकाशतृष्णाशोषवमीज्वरैः । मूर्च्छातिसारहिक्काभिः पुनश्चैतौपद्रुताः । वर्ज्जनीयाविशेषेण भिषजा सि- द्धिमिच्छता” सुश्रु० । एवमन्येऽपि रोगभेदे उपद्रवा स्त- त्रोक्ता दृश्याविस्तरभयान्नोक्ताः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1211,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपद्रवः, पुं, (उप + द्रु + अप् ।) उत्पातः । इति हलायुधः ॥ रोगारम्भकदोषप्रकोपजन्योऽन्यो वि- कारः । (तल्लक्षणमुक्तं वैद्यके । यथा, -- “यो व्याधिस्तस्य यो हेतुर्दोषस्तस्य प्रकोपतः । योऽन्यो विकारो भवति स उपद्रव उच्यते” ॥ “व्याधेरुपरि यो व्याधिः उपद्रव उदाहृतः । सोपद्रवा न जीवन्ति जीवन्ति निरुपद्रवाः” ॥ इति हारीते चिकित्सितस्थाने द्वितीयेऽध्याये । “तत्रौपसर्गिको यः पूर्व्वोत्पन्नं व्याधिं जघन्यकाल- जातो व्याधिरुपसृजति स तन्मूलएवोपद्रव- संज्ञः” । इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ३५ अध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-254-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपद्रव" आता है (50)
उत्पात कष्ट पहुँचानेवाली आकस्मिक घटना । उपद्रव । आफतविप्लव उपद्रव । हंगामा । अशांति और हल- चलअभिप्लव उपद्रव । उत्पात । फसादआक्रांति उथल पुथल । उपद्रवविप्लुति विप्लव । हलचल । उपद्रवअनट उपद्रव । अनीति । अन्याय । अत्याचारऊधम उपद्रव । उत्पात । धूम । हुल्लड़ । हल्ला गुल्ला । शोर गुल । दंगा फसाद ।…गदर हलचल । खलबली । उपद्रवअपाउ पु संज्ञा पुं॰ अनरीति । अन्यथाचार । उपद्रवअपाव अन्यथाचार । अन्याय । उपद्रवटंटा उपद्रव । हलचल । दंगा । फसाद । क्रि॰ प्र॰—मचाना । मुहा॰—टंटा खड़ा करना …धमार उछलकूद । उपद्रव । उत्पात । धमाचौकड़ीअठपाव उपद्रव । ऊधम । शरारतअनैहा पु संज्ञा पुं॰ उत्पात । उपद्रवगदगोल पु † संज्ञा पुं॰ गोलमाल । उपद्रवडहोला † संज्ञा पुं॰ हलचल । उपद्रव । भयदमंगल बखेड़ा । उपद्रव । युद्धधमगजर उत्पात । ऊधम । उपद्रवझटापटा पु संज्ञा स्त्री॰ हलचल । उत्पात । उपद्रवधिंगाई शरारत । उपद्रव । ऊधम । बदमाशीहंगामा उपद्रव । हलचल । दंगा । बलवा । मारपीट । लड़ाई झगड़ा । क्रि॰ प्र॰—करना ।…धूमकधूया उछल कूद और हल्ला गुल्ला । उपद्रव । उत्पात । शोरगुल । क्रि॰ प्र॰—मचना ।…डमर भय से पलायन । भगेड़ । भगदजड़अपाय विश्लेष । अलगावउपाधि ओर वस्तु को और बतलाने का छल । कपटउपसर्ग वह शब्द या अव्यय जो केवल किसी शब्द के पहले लगता है और उसमें किसी अर्थ …उपसर्जन ढ़ालनाअनर्थ विरुद्ध अर्थ । अयुक्त अर्थ । उलटा मतलबसृगाली सियारिन । गीदड़ीविभ्राट् आपत्ति । विपत्ति । संकटचहर पु † संज्ञा स्त्री॰दंद किसी पदार्थ से निकलती हुई गरमी, जैसी तपी हुई भूमि पर मेघ का पानी पड़ने…हरज † संज्ञा पुं॰खुरू खुर या टापवाले पशुओं की खुर से भूमि खोदने की क्रिया जिसमें वे प्राय: ड…चाचर पु † संज्ञा पुं॰ मस्तकदंगा † ^३ संज्ञा पुं॰ अग्निकरणदुंद दो मनुष्यों के बीच होनेवाला युद्ध या झगड़ाफतूर विकार । दोष । क्रि॰ प्र॰—आनाफसाद बिगाड़ । विकारमहशर महाप्रलयहलचल लोगों के बीच फैली हुई अधीरता, घबराहट, दौड़ धूप, शोरगुल आदि । खलबली । ध…अंधेर अन्याय । अविचार । अत्याचार । जुल्मचंडाई पु † संज्ञा स्त्री॰धमाधम लगातार कई बार 'धम' 'धम' शब्द के साथ । लगातार कई घमाकों के साथ । लगातार…भौसिक महादेवशोरिश खलबली । हवचलखुटचाल पु संज्ञा स्त्री॰खुराफात बेहुदा और रद्दी बातहुलहुला विलक्षण बात । अद्भुत बातशांतिभंग शांति का नाश । शोरगुल
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें