🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:09:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपाधि
upādhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
धर्म का चिन्तन (1.7.30) धर्मचिन्ता
(परिवार-पालन में लगा व्यक्ति) (3.1.12) अभ्यागारिक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपाधि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. ओर वस्तु को और बतलाने का छल । कपट ।
२. वह जिसके संयोग से कोई वस्तु ओर की और अथवा किसी विशेष रूप में दिखाई दे । जैस,आकाश अपरिमित ओर निराकार पदार्थ है, पर घड़े ओर कोठरी के भीतर परिमित ओर जुदा रूपों में जान पड़ता है । विशेष—सांख्य़ में बुद्धि की उपाधि से ब्रह्म करता देख पड़ता है । वास्तव में है नहीं । इसी प्रकार वेदांन में माया के संबंध ओर असंबंध से ब्रह्म के दो भेद माने गए है—सोपाधि ब्रह्म । (जीव) और निरुपाधि ब्रह्म ।
३. उपद्रव । उत्पात ।
४. कर्मव्य का विचार । धर्मचिंता ।
५. प्रतिष्ठासूचक पद । खिताब ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उपा-धि m. (for 2. See s.v.) that which is put in the place of another thing, a substitute, substitution, R.
anything which may be taken for or has the mere name or appearance of another thing, appearance, phantom, disguise (said to be applied to certain forms or properties considered as disguises of the spirit, W.), Prab.; Bhāṣāp.; Sāh. &c.
anything defining more closely, a peculiarity
an attribute (अस्त्य्-उपाधि, having ‘is’ as an attribute)
title, discriminative appellation, nickname
limitation, qualification (e.g. अन्-उपाधि-रामणीय, beautiful without limitation, i.e. altogether beautiful)
(in log.) a qualifying term added to a too general middle term to prevent ativyāpti
that which is placed under, supposition, condition, postulate, Sarvad.; Vedāntas.; Tarkas.; BhP. &c.
deception, deceit, MBh. iii, 13017
species.
2. उपा-धि m. (for 1. See col. 2) (√ ध्यै), point of view, aim, Car.
reflection on duty, virtuous reflection, L.
a man who is careful to support his family, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (213,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपाधिः 1 Fraud, deceit, trick. --2 Deception, disguise (in Vedānta). --3 Discriminative or distinguishing property, attribute, peculiarity; तदुपाधावेव संकेतः K. P. 2. It is of four kinds: --जाति, गुण, क्रिया, संज्ञा. --4 A title, nick-name; (भट्टाचार्य, महामहोपाध्याय, पंडित &c.); बी. ए. इत्युपाधिधारिणः (modern use). --5 Limitation, condition (as of time, space &c.); अनुपाधिरमणीयो देशः Prab. a country altogether (or naturally) beautiful; (oft. occurring in Vedānta phil.); देहाद्युपाधिरचितो भेदः Ś. B.; U. 6. 12; Māl. 1. 24. --6 A trace, mark; भौमा उपाधयः Mv. 7. 22. --7 A purpose, occasion, object. --8 (In logic) A special cause for a general effect; साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापक उपाधिः; as आर्द्रेधनं (wet fuel) is the उपाधि of the hetu वह्निमत्त्व in the inference पर्वतो धूमवान् वह्नेः. --9 Reflection on duty or a virtuous reflection. --10 A man who is careful to support his family.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0337-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपाधि पु० उप + आ--धा--कि । अन्यथास्थितस्य वस्तुनोऽन्यथा प्रकाशनरूपे १ कपटे, उपधिशब्दे उदा० । उपाधीयते स्वधर्म्मोऽनेन करणे वा० कि । स्वसामीप्यादिना अन्यस्मिन् स्वधम्मारोपसाधने विशेषणभेदे । २ उपाधिभेदेऽप्येकस्य नानायोगः आकाशस्येव घटादिना” गतिश्रुतिरप्युपा- धियोगादाकाशवत्” सा० सू० “उपाधिना क्रियते भिन्न रूपः” इति श्रुतिः “कार्न्नोपाधिरयं जीवः कारणो- पाधिरीश्वरः” पञ्चद० कार्यमन्तःकरणं कारणमज्ञानमिति वक्ष्यमाणोपाधिवादे उदा० ३ उपलक्षणरूपे विशेषणे च । स च जात्यादिस्तद्भिन्नश्च पदार्थवृत्तिधर्म्मः । “पदार्थविभा- लकोपाधिमत्त्वम्” मुक्ता० । पदार्थविभाजकाश्च द्रव्यत्व गुणत्वकर्म्मत्वसामान्यत्वविशेषत्वसमवायत्वभावत्वरूपाः तत्र द्रव्यत्वादयो जातिरूपाः सामान्यत्वादयस्तद्भिन्नाः तत्र नित्यत्वे सति ससवेतत्वम् जातित्वम् परमसीमावर्त्तित्वे सति नित्यद्रव्यमात्रवृत्तित्वं विशेषत्वम् । नित्यत्वे सति सम्बन्धत्वम् समवायत्वम् । भावभिन्नत्वमभावत्वमन्योन्या- श्रयभावात् अखण्डोपाधिरभावत्वमिति नव्याः । एवं प्रतियोगित्वादयोऽपि अखण्डोपाधयः तैः कल्प्यन्ते । “उपाधिभेदादेकापि प्राच्यादिव्यपदेशभाक्” भाषा० ४ कुटुम्बव्यापृते । उपाधीयते नामसमीपे कर्म्मणि कि । ५ उपनामनि यथा भट्टाचार्य्यमिश्रादयः उपाधीयतेमनोऽत्र [] आधारे कि । ६ धर्मचिन्तायाम् ७ वाभिचारोन्नायके न्यायमतसिद्धे पदार्थभेदे च । “सर्वे साध्यसमानाधिकरणाः- सदुपाधयः हेतोरेकाश्रये येषां स्वसाध्यव्यभिचारिता भाषा० उपाधिपदार्थनिरूपणग्रन्थस्य प्रायेण वङ्गदेशादौ पठन- पाठनाभावेन लुप्तप्रायतया प्रचारो नास्तोति अनुमान- चिन्तामणिकृता यथा उपाधिवादे तन्निरूपितं यथा च तस्य दूषकतायां वोजं निरूपितं तदत्र प्रदर्श्यते । “तत्रोपाधिः साध्यत्वाभिमतव्यापकचे सति साधनत्वाभि- मताव्यापकः । अनौपाधिकत्वज्ञानञ्च न व्याप्तिज्ञाने हेतुरतो व्यापकचादिज्ञानेन नान्योऽन्याश्रयः । यद्वा व्यापकत्वं तद्वन्निष्ठात्यन्ताभावापतियोगित्वं तत्प्रतियोगित्वञ्चाव्या- पकत्वं प्रतियोगित्वञ्च तदधिकरणानधिकरणत्वमिति व- दन्ति तन्न साधनपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाध्यव्याप्तैः न च तयोरनुपाधित्वं दूषकतावीजसाम्यात् मित्रातनय- त्वेन श्यामत्वसाधने शाकपाकजत्वस्य, प्रत्यक्षस्पर्शाश्रय- त्वेन वायोः पत्यक्षत्वे साध्ये उद्भूतरूपवत्त्वस्य च शास्त्रे ऽप्रयोजकचेनोपाधिन्वस्वीकारात् पक्षेतरेऽतिव्याप्तेश्च । न च व्यतिरेके पर्वतेतरान्यत्वादित्यत्र इतरान्यत्वम्यासिद्धि- वारणार्थं पर्वतपदं विशेषणमिति व्यतिरेके व्यर्थविशेष- अत्वान्न स उपाधिः, बाधोन्नीतस्याप्यनुपाधितापत्तेः । न चेष्टापत्तिः इतरान्यत्वस्यापसिद्ध्या विशेषणं विना व्याप्त्य- ग्रहेण तत्सार्थकत्वात् । वस्तुगत्या साध्यव्यापकः पक्षेतर उपाधिरिति चेत् अस्तु तथा, तथापि पक्षातिरिक्ते सा- ध्यव्यापकताग्रहादुपाधेर्दूषकत्वं तच्च तत्राप्यस्ति, अन्यथा पक्षे साध्यसन्देहादलपाधित्वे उपाधिमात्रमुच्छिद्येत वि- पक्षाव्यावर्त्तकविशेषणशून्थत्वं विशेषणं तेन बाधोन्नीतप- क्षेतरस्य परिग्रहः तत्र पक्षस्यैव विपक्षत्वात् न तु पर्वते- तरत्वादेरिति चेन्न न हि वस्तु विपक्षव्यावर्तकविशेषणशून्यं सर्व्वत्र प्रमेयत्वादेः सत्त्वात्तत्रीपात्तेति विशेषणे सिद्ध्य- सिद्धव्याधातः तथापि च साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकत्वे तत्र स्त इति तद्द्य वृत्त्या पक्षे साध्यव्यावृत्तिरतो हेतोर्व्य- भिचार एव व्यभिचारे चावश्यमुपायिरिति पक्षेतरएव तत्रोपाधिः स्यात् तावन्मात्रस्यैव दूषकत्वाच्च व्यर्थं विशे- षणम् । अतएवानुमानमात्रोच्छेदकत
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपाधिः, पुं, (उप + आ + धा + कि ।) धर्म्मचिन्ता । कुटुम्बव्यापृतः । इत्यमरः ॥ छलम् । (यथा रामा- यणे २ । १११ । २९ । “उपाधिर्न मया कार्य्यो वनवासे जुगुप्सितः” ।) विशेषणम् । इति मेदिनी ॥ (“पदार्थविभाजको- पाधिमतम्” । इति मुक्तावली । ८ ।) नामचिह्नम् । इति शब्दरत्नावली ॥ न्यायमते साध्यव्यापकत्वे सति हेतोरव्यापकः । यथा धूमवान् वह्निरित्यत्र आर्द्रकाष्ठं उपाधिः । अस्य प्रयोजनम् । व्यभि- चारस्यानुमानम् । अलङ्कारमते जातिगणक्रिया- यदृच्छास्वरूपः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-262-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपाधि" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें