🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:58:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनर्थ
anartha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनर्थ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विरुद्ध अर्थ । अयुक्त अर्थ । उलटा मतलब उ॰—उसने अर्थ का अनर्थ किया है (शब्द॰) ।
२. कार्य की हानि । बिगाड़ । नुकसान । उपद्रव । उत्पात । खरावी । बुराई । आपद । विपद । अनिष्ट । गजब । उ॰—(क) अनरथ अवध अरंभेउ जब ते ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) मै सठ सब अनरथ कर हेतु—तुलसी (शब्द॰) ।
३. वह धन जो अधर्म से प्राप्त किया जाय ।
४. भय की प्राप्ति ।
अनर्थ २ वि॰
१. व्यर्थ । निकम्मा ।
२. अभागा । भाग्यविहीन ।
३. खराब । त्रुटीपूर्ण ।
४. तुच्छ । गरीब ।
५. भिन्न या बिपरीत अर्थवाला । अर्थवीहीन । निरर्थक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्-अर्थ m. non-value, a worthless or useless object
disappointing occurrence, reverse, evil
nonsense
अन्-अर्थ mfn. worthless, useless, bad
unfortunate
having no meaning
having not that (but another) meaning
nonsensical.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (26,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनर्थ a. [न. ब.] 1 Useless, worthless; शुनः पुच्छमिवानर्थं पांडित्यं धर्मवर्जितं Pt. 3. 97. --2 Unfortunate, unhappy. --3 Harmful, disastrous, bad; चित्तज्ञानानुवर्तिनोऽनर्था अपि प्रियाः स्युः Dk. 160; wicked (opp. दक्षिण). --4 Not having that meaning (but another); having no meaning, nonsensical, meaningless. --5 Poor. --र्थः [न. त.] 1 [] Non-use or value. --2 A worthless or useless object. --3 A reverse, evil, calamity, misfortune; R. 18. 14; रंध्रोपनिपातिनो ऽनर्थाः Ś. 6; एकैकमप्यनर्थाय किमु तत्र चतुष्टयं H. 1; cf. छिद्रेष्वनर्था बहुलीभवंति &c.; Ms. 4. 193, H. 4. 92; harmful object, danger; अर्थमनर्थं भावय नित्यं Moha M. 2. --4 Nonsense, want of sense. --5 N. of Viṣṇu ( आप्तसर्वकामत्वात्तस्य तथात्वं). --Comp. --अंतरं [न अर्थांतरं] sameness or identity. --कर a. (री f.) {1} doing useless or unprofitable things. {2} mischievous, harmful; unprofitable, productive of evil. --नाशिन् m. N. of Śiva (destroyer of calamities). --भाव a. malicious. --लुप्त a. [दृष्टार्थेन अलुप्तः] not devoid of the apparent meaning; free from all that is worthless. --संशयः [अनर्थकारी संशयः शाक. त.] {1} a great evil, hazardous adventure; प्रतिनिवर्ततामस्मादनर्थसंशयात् Māl. 5. 2. [न. त.] not a risk of one's money; safety of one's wealth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0058-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनर्थ पु० अर्थः प्रयोजनं विरोधे न० त० । अनिष्टे । “एकैकमप्यनर्थाय किमु तत्र चतुष्टयमिति” हितो० । “नोदनालक्षणोऽर्थो धर्म्म” इति सूत्रे निषेधलक्षणोऽनर्थो- ऽधर्म इति भङ्ग्या सूचिते नरकादिसाधनत्वादनिष्टहेताव- धर्म्मे च । “दातुर्भवत्यनर्थाय परत्रादातुरेव चेति” मनुः । ब० । अभीष्टरहिते विष्णौ पु० आप्तकामत्वात्तत्त्वम् । अर्थोऽभिधेयः प्रयोजनं वा नास्ति यस्य ब० कप् । अर्थ- रहितमात्रे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0151,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनर्थ" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें