🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:15:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लालसा
lālasā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अत्यधिक इच्छा 'लालसा' (पुं॰/स्त्री॰) कहलाती है (1.7.29)
तृष्णा (3.3.58) प्यास
प्रतियत्न (3.3.114) पकड़ना · सादी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लालसा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. किसी पदार्थ को प्राप्त करने की बहुत अधिक उत्कंठा या अभिलाषा । बहुत अधिक इच्छा या चाह । लिप्सा । उ॰—एक लालसा बड़ि उर माँही । सुगम अगम सुजात कहि नाहीं ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. उत्सुकता ।
३. वह अभिलाषा जो गर्भिणी स्त्री के मन में गर्भावस्था में उत्पन्न होती है । दोहद । विशेष दे॰ दोहद ।
४. किसी से कुछ माँगना या चाहना ।
५. दुःख । अनुताप । खेद (को॰) ।
६. एक छंद का नाम (को॰) ।
लालसा वि॰ लोल । चंचल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लालसा f. a kind of metre, Piṅg., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (900,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लालसा [लस् स्पृहायां यङ् लुक् भावे अ] 1 Longing or ardent desire, extreme desire, eagerness. --2 Asking, solicitation, entreaty. --3 Regret, sorrow. --4 The longing of a pregnant woman (दोहद).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0928-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लालसा स्त्री लस--स्पृहायां यङ् लुक् भाव अ । १ अतिश- येच्छायाम् अमरः । २ गर्भिणीदोहदे हेमच० । ३ याच्ञायां औत्सुक्ये च मेदि० । कर्त्तरि अच् । ५ लोले त्रि० हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4825,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लालसा, पुं स्त्री, (लस् + यङ् । ततः “अ प्रत्य- यात् ।” ३ । ३ । १०२ । इति अः । टाप् ।) महाभि- लासः । इत्यमरः ॥ औत्सुक्यम् । याच्ञा इति मेदिनी । से, ३४ ॥ दोहदम् । यथा, -- “दोहदं दौर्हृदं श्रद्धा लालसा सूतिमासि तु ।” इति हेमचन्द्रः ॥ लोलः । इति नानार्थे स एव ॥ (लोलुपे, त्रि । इति यादवः ॥ यथा, माघे । ४ । ६ । “छायां निजस्त्री चटुलालसानां मदेन किञ्चित् चटुलालसानाम् । कुर्व्वाणमुत्पिञ्जरजातपत्रै- र्विहङ्गमानां जलजातपत्रैः ॥” तथा च कुमारे । ७ । ५६ । “तस्मिन् मुहूर्त्ते पुरसुन्दरीणा- मीशानसन्दर्शनलालसानाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-215-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लालसा" आता है (21)
कुतुक इच्छा । अभिलाषा । लालसाउत्कंठा प्रबल इच्छा । तीव्र अभिलाषा । लालसा । चावमुराद अभीलाषा । इच्छा । लालसा । कामनालोलुपता लालच । तीव्र आकांक्षा । लालसाअभिवांछा अभिलाषा । लालसा । इच्छाअहक पु संज्ञा पुं॰ अच्छा । आकांक्षा । लालसाचाव प्रबल इच्छा । अभिलाषा । लालसा । अरमानहवस लालसा । कामना । चाह । जैसे,—हमें अब किसी बात की हवस नहीं हैहौस चाह । प्रबल इच्छा । लालसा । कामनाअंछया लोभ । लालच । इच्छा । कामना । लालसा ।—डिं॰अरमान इच्छा । लालसा । चाह । मुहा॰—अरमान निकालना=इच्छा पूरी करनाहौसला किसी काम को करने की आनंदपूर्ण इच्छा । उत्कंठा । लालसा । जैसे,—उसे अपने…गोरीसर लालसा । उशवाडिढ्या † संज्ञा स्त्री॰ अत्यंत लालच । लालसा । कामना । तृष्णाआस आशा । उम्मेदचाट चटपटी चीजों के खाने या चाटने की प्रबलइच्छा । स्वाद लेने की इच्छा । मजे…शौक किसी वस्तु की प्राप्ति या निरंतर भोग के लिये अथवा कोई कार्य करते रहने …इच्छा एक मनोवृत्ति जो किसी ऐसी वस्तु की प्राप्ति की ओर ध्यान ले जाती है जिसस…सरभ ग्रहण करना । पकड़नालोलता चापल्य । चंचलताछक तृप्ति । परिपूर्णता
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें