🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:34:43 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चाट
cāṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चाट संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ चाटना]
१. चटपटी चीजों के खाने या चाटने की प्रबलइच्छा । स्वाद लेने की इच्छा । मजे की चाह ।
२. एक बार किसी वस्तु का आनंद लेकर फिर उसी का आनंद लेने की चाह । चकसा । शौक । लालसा । क्रि॰ प्र॰—लगना ।
३. प्रबल इच्छा । कड़ी चाह । लोलुपता । जैसे,—तुम्हें तो बस रुपए की चाट लगी है । क्रि॰ प्र॰—लगना ।—होना ।
४. लत । आदत । चेव । धत ।
५. मिर्च, खटाई, नमक आदि डालकर बनाई हुई चरपरे स्वाद की वस्तु । चरपरी और नमकीन काने की चाजें । गजक । जैसे, सेव, दही बड़ा, दालमोट इत्यादि । ऐसी चाजें शराब पीने के पीछे ऊपर से भी खाई जाती हैं । जैसे,—चाट की दुकान ।
चाट २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विश्वासघाती चोर । वह जो किसी का विश्वासपात्र बनकर उसका धन हरण करे । ठग । विशेष—स्मृतियों में ऐसे व्यक्ति का दंडविधान है ।
२. उचक्का । चाँई । उ॰—चाट, उचाट सी चेटक सी चुटकी भ्रुकुटीन जम्हाति अमेठी ।—देव (शब्द॰) ।
चाट की टँगड़ी संज्ञा स्त्री॰ [देश॰] कुश्ती का एक पेंच जो उस समय काम में लाया जाता है जब प्रतिपक्षी (जोड़) पहलवान के पेट के नीचे घुस आता है और अपना बायाँ हाथ उसकी कमर पर लेता है । विशेष—इसमें पहलवान अपने बाएँ हाथ से प्रतिपक्षी का बायाँ हाथ (जो पहलवान की कमर पर होता है) दबाते हुए उसकी दाहिनी कलाई को पकड़ता है और अपना दाहिना हाथ और पैर बढ़ाकर बाई जाँघ और पिंडली पर धक्का मारकर उसे गिरता है ।
चाट संज्ञा पुं॰ [देश॰] [स्त्री॰ अल्पा॰ चाटी] वह बरतन जिसमें कोल्हू का पेरा हुआ रस इकट्ठा होता है । नाँद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चाट m. a cheat, rogue, Yājñ. i, 335 (Pañcat.), Mṛcch. (Prākṛt), VarYogay.; Hcat.; BhavP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (391,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चाटः [चट्-भेदे अच्] A rogue or cheat, swindler, one who wins the confidence of the person he wishes to deceive; Y. 1. 336; (चटाः = प्रतारकाः विश्वास्य ये परधनमपहरंति Mit.); Pt. 1. 343.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0489-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चाट पु० चु० चट--भेदे अच् । आदौ विश्वासमुत्पाद्य पश्चात् धनापहर्त्तरि चौरे “चाटचारणदासेषु दत्तं भवति निष्फलम्” स्मृतिः । “चाटतस्करदुर्वृत्तमहा- साहसिकादिभिः । पीड्यमानाः प्रजारक्षात् कायस्थैश्च विशेवतः” याज्ञ० । “चाटाः प्रतारकाः विश्वास्थ ये परधनमपहरन्ति” मिताक्षरा
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2909,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चाटः, पुं, (चट्यते भिद्यते यस्मात् । चट + घञ् । यद्वा चटतिभिनत्तिभित्त्यादिकम् । चट + णः ।) चौरः । इति मिताक्षरा ॥ प्रतारकः । यथा, -- “चाटतस्करदुर्व्वृत्तमहासाहसिकादिभिः । पीड्यमानाः प्रजा रक्षेत् कायस्थैश्च विशेषतः ॥ चाटाःप्रतारकाः विश्वास्य ये परधनमपहरन्ति । प्रच्छन्नापहारिणस्तस्कराः । दुर्व्वृत्ता इन्द्रजालिक- कितवादयः । सहो बलं सहसा बलेन कृतं साहसं महच्च तत् साहसञ्च महासाहसं तेन वर्त्तन्त इति महासाहसिकाः प्रसह्यापहारिणः । आदिशब्दान्मौलिककुहकवृत्तयः । एतैः पीड्य- माना बाध्यमानाः प्रजा रक्षेत् । कायस्था गणका लेखकाश्च तैः पीड्यमाना विशेषतो रक्षेत् । तेषां राजवल्लभतया अतिमायावितया च दुर्निवारत्वात् ।” इति मिताक्षरायां आचारा- ध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-439-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चाट" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें