🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:54:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चाटु
cāṭu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्रेम से की गई झूठी प्रशंसा (1.6.18) चटु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चाटु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मीठी बात । प्रिय बात । उ॰—घनआनँद जीवन प्रान सुजान तिहारियै बातनि जीजिऐ जू । नित नीके रहौ तुम चाटु कहाय असीस हमारियौ लीजियै जू ।— रसखान॰, पृ॰ ५६ ।
२. झूठी प्रशंसा या विनय से भरी हुई ऐसी बात जो केवल दूसरे के प्रसन्न या अनुकूल करने के लिये कही जाय । खुशामद । चापलूसी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चाटु m. n. sg. and pl. (cf. चटु) pleasing or graceful words or discourse, flattery, Hariv. 1144; Pañcat.; Kād.; Hcar. &c.
= पिचिण्ड, L.
चाटु mfn. pleasing (?), Rājat. i, 213
speaking distinctly, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (392,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चाटुः, --टु n. 1 [चट्-उण्] Pleasing or agreeable words, sweet or coaxing speech, flattery (especially of a lover to his sweet-heart); प्रियः प्रियायाः प्रकरोति चाटुं Rs. 6. 14; विरचितचाटुवचनरचनं चरणरचितप्रणिपातं Gīt. 11; Amaru. 83; Pt. 1. 175; Śānti. 3. 14; Ch. P. 20; (the greater part of the 10th canto of गीतगोविंद consists of such coaxing). --2 Distinct or clear speech. --3 Endearing words or acts; Māl. 10. 1. --Comp. --उक्तिः f. {1} flattering or coaxing language. {2} service. --उल्लोल, --कार a. speaking agreeably or sweetly, flatterer; शिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थनाचाटुकारः Me. 31. --पटु a. skilful in using flattering or coaxing language, an accomplished flatterer. --बटुः a jester, buffoon. --लोल a. elegantly tremulous. --शतं a hundred entreaties, repeated coaxing; पटुचाटुशतैरनुकूलं Gīt. 2; गजपुंगवस्तु धीर विलोकयति चाटुशतैश्च भुंक्ते Bh. 2. 31.
चाटुः, --टु n. 1 [चट्-उण्] Pleasing or agreeable words, sweet or coaxing speech, flattery (especially of a lover to his sweet-heart); प्रियः प्रियायाः प्रकरोति चाटुं Rs. 6. 14; विरचितचाटुवचनरचनं चरणरचितप्रणिपातं Gīt. 11; Amaru. 83; Pt. 1. 175; Śānti. 3. 14; Ch. P. 20; (the greater part of the 10th canto of गीतगोविंद consists of such coaxing). --2 Distinct or clear speech. --3 Endearing words or acts; Māl. 10. 1. --Comp. --उक्तिः f. {1} flattering or coaxing language. {2} service. --उल्लोल, --कार a. speaking agreeably or sweetly, flatterer; शिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थनाचाटुकारः Me. 31. --पटु a. skilful in using flattering or coaxing language, an accomplished flatterer. --बटुः a jester, buffoon. --लोल a. elegantly tremulous. --शतं a hundred entreaties, repeated coaxing; पटुचाटुशतैरनुकूलं Gīt. 2; गजपुंगवस्तु धीर विलोकयति चाटुशतैश्च भुंक्ते Bh. 2. 31.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0489-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चाटु पु० न० चट--ञुण् । १ प्रियवाक्ये २ मिथ्याप्रियवाक्ये (खोसामुदेरकथा) च । “कुर्वन् चाटुसहस्राणि अव्यक्तक- लया गिरा” हरिवं० २० । “नो चाटुश्रवणं कृतं न च दृशा हारोऽन्तिके वीक्षितः” सा० द० । स्वार्थे क । अत्रैवार्थे “विश्रब्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु” सा० द०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2909,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चाटुः, पुं, क्ली, (चटति भिनत्ति मनस्तोषामोद- वाक्येनेति । चट + “दृसनीति ।” उणां १ । ३ । इति ञुण् ।) प्रियवाक्यम् । तत्पर्य्यायः । चटुः २ प्रियप्रायम् ३ । इति हेमचन्द्रः ॥ स्फुटवादी । इति संक्षिप्तसारे उणादिवृत्तिः ॥ मिथ्याप्रिय- वाक्यम् । इति महाभारतम् ॥ खोशामदिया कथा इति भाषा ॥ (यथा, गीतगोविन्दे । २ । १२ । “प्रथमसमागमलज्जितया पटुचाटुशतैरनुकूलम् ॥” चाटूक्त्यादौ त्रि । यथा, राजतरङ्गिण्याम् । १ । २१३ । “उपनिन्ये च संगृह्य पुटकैश्चाटुसीत्कृतैः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-440-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चाटु" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें