🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:43:49 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लालसा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लालसा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लालसा

अर्थ: अत्यंत लालायित, बहुत इच्छुक, आतिर

संस्कृत: अतिप्रीतिः, प्रार्थना, औत्सुक्यम् · पर्याय: प्रणिधि

व्युत्पत्ति: लस्+यङ्, लुक् द्वित्वम्, अच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लालसा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. लालसा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. लालसा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. लालसा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. लालस (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. लालस (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लालसा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालालसालालसेलालसाः
द्वितीयालालसाम्लालसेलालसाः
तृतीयालालसयालालसाभ्याम्लालसाभिः
चतुर्थीलालसायैलालसाभ्याम्लालसाभ्यः
पञ्चमीलालसायाःलालसाभ्याम्लालसाभ्यः
षष्ठीलालसायाःलालसयोःलालसानाम्
सप्तमीलालसायाम्लालसयोःलालसासु
सम्बोधनहे लालसेहे लालसेहे लालसाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लालसा
लालसा
lālasā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अत्यधिक इच्छा 'लालसा' (पुं॰/स्त्री॰) कहलाती है (1.7.29)
तृष्णा (3.3.58) प्यास
प्रतियत्न (3.3.114) पकड़ना · सादी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लालसा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. किसी पदार्थ को प्राप्त करने की बहुत अधिक उत्कंठा या अभिलाषा । बहुत अधिक इच्छा या चाह । लिप्सा । उ॰—एक लालसा बड़ि उर माँही । सुगम अगम सुजात कहि नाहीं ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. उत्सुकता ।
३. वह अभिलाषा जो गर्भिणी स्त्री के मन में गर्भावस्था में उत्पन्न होती है । दोहद । विशेष दे॰ दोहद ।
४. किसी से कुछ माँगना या चाहना ।
५. दुःख । अनुताप । खेद (को॰) ।
६. एक छंद का नाम (को॰) ।
लालसा वि॰ लोल । चंचल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लालसा f. a kind of metre, Piṅg., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (900,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लालसा [लस् स्पृहायां यङ् लुक् भावे अ] 1 Longing or ardent desire, extreme desire, eagerness. --2 Asking, solicitation, entreaty. --3 Regret, sorrow. --4 The longing of a pregnant woman (दोहद).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0928-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लालसा स्त्री लस--स्पृहायां यङ् लुक् भाव अ । १ अतिश- येच्छायाम् अमरः । २ गर्भिणीदोहदे हेमच० । ३ याच्ञायां औत्सुक्ये च मेदि० । कर्त्तरि अच् । ५ लोले त्रि० हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4825,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लालसा, पुं स्त्री, (लस् + यङ् । ततः “अ प्रत्य- यात् ।” ३ । ३ । १०२ । इति अः । टाप् ।) महाभि- लासः । इत्यमरः ॥ औत्सुक्यम् । याच्ञा इति मेदिनी । से, ३४ ॥ दोहदम् । यथा, -- “दोहदं दौर्हृदं श्रद्धा लालसा सूतिमासि तु ।” इति हेमचन्द्रः ॥ लोलः । इति नानार्थे स एव ॥ (लोलुपे, त्रि । इति यादवः ॥ यथा, माघे । ४ । ६ । “छायां निजस्त्री चटुलालसानां मदेन किञ्चित् चटुलालसानाम् । कुर्व्वाणमुत्पिञ्जरजातपत्रै- र्विहङ्गमानां जलजातपत्रैः ॥” तथा च कुमारे । ७ । ५६ । “तस्मिन् मुहूर्त्ते पुरसुन्दरीणा- मीशानसन्दर्शनलालसानाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-215-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लालसा" आता है (21)
कुतुक इच्छा । अभिलाषा । लालसाउत्कंठा प्रबल इच्छा । तीव्र अभिलाषा । लालसा । चावमुराद अभीलाषा । इच्छा । लालसा । कामनालोलुपता लालच । तीव्र आकांक्षा । लालसाअभिवांछा अभिलाषा । लालसा । इच्छाअहक पु संज्ञा पुं॰ अच्छा । आकांक्षा । लालसाचाव प्रबल इच्छा । अभिलाषा । लालसा । अरमानहवस लालसा । कामना । चाह । जैसे,—हमें अब किसी बात की हवस नहीं हैहौस चाह । प्रबल इच्छा । लालसा । कामनाअंछया लोभ । लालच । इच्छा । कामना । लालसा ।—डिं॰अरमान इच्छा । लालसा । चाह । मुहा॰—अरमान निकालना=इच्छा पूरी करनाहौसला किसी काम को करने की आनंदपूर्ण इच्छा । उत्कंठा । लालसा । जैसे,—उसे अपने…गोरीसर लालसा । उशवाडिढ्या † संज्ञा स्त्री॰ अत्यंत लालच । लालसा । कामना । तृष्णाआस आशा । उम्मेदचाट चटपटी चीजों के खाने या चाटने की प्रबलइच्छा । स्वाद लेने की इच्छा । मजे…शौक किसी वस्तु की प्राप्ति या निरंतर भोग के लिये अथवा कोई कार्य करते रहने …इच्छा एक मनोवृत्ति जो किसी ऐसी वस्तु की प्राप्ति की ओर ध्यान ले जाती है जिसस…सरभ ग्रहण करना । पकड़नालोलता चापल्य । चंचलताछक तृप्ति । परिपूर्णता

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लालसालालसा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लालसा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | लालसा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लालसा 📚 ➤ अत्यंत लालायित, बहुत इच्छुक, आतिर
संस्कृत: अतिप्रीतिः, प्रार्थना, औत्सुक्यम् · पर्याय: प्रणिधि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लालसा 📚किसी पदार्थ को प्राप्त करने की बहुत अधिक उत्कंठा या अभिलाषा । बहुत अधि…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
लालसा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें