🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:16:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उत्कंठा
utkaṃṭhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उत्कंठा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ उत्कण्ठा]
१. प्रबल इच्छा । तीव्र अभिलाषा । लालसा । चाव ।
८. रस में एक संचारी का नाम । किसी नाम में बिलंब न सहकर उसे चटपट करने की अभिलाषा । जैसे, फिरि फिरि बूझति, कहि कहा कह्यो साँवरे गात, कहा करत देखे, कहाँ आली चली क्यों बात ।—बिहारी र॰, दो॰ २१९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्-कण्ठा f. longing for (a beloved person or thing)
regretting or missing anything or a person, MBh.; Bhartṛ.; Pañcat.; Amar. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (175,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्कंठा 1 Anxiety, uneasiness (in general); य स्यत्यद्य शकुंतलेति हृदयं संस्पृष्टमुत्कंठया Ś. 4. 5; अवाप्त˚ Māl. 2. 12 seized with fright, suddenly startled. --2 Longing for a beloved person or thing; दृष्टिरधिकं सोत्कंठमुद्वीक्षते Amaru. 24. --3 Regret, sorrow, missing anything or person; गाढोत्कंठा Māl. 1. 15; Me. 83.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0290-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्कण्ठा स्त्री० उद् + कठि--अ । इष्टलाभाय कालासहनरूमे १ औत्सुक्ये २ चिन्तयाञ्च । “यास्यत्यद्य शकुन्तलेति हृदयं संस्पृष्टमुत्कण्ठया” शकु० । “उत्कण्ठायां हृदि न कुरुते कारणानां सहस्रम्” पदाङ्कदू० “त्वासुत्कणठा विरचित- [] पदम्” केकोत्कण्ठा भवनशिखिनः” मेघदू० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1076-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्कण्ठा, स्त्री, (उत् + कठि + अ + टाप् ।) उत्क- लिका । इष्टलामे कालक्षेपासहिष्णुता । इत्यमरः ॥ कामादिजातस्मृतिः । इति भरतः ॥ उद्बाहुलकेन स्मरणम् । इति मधुः ॥ उत्केन दयितस्मरणम् । इति सुभूतिः ॥ प्रियाभिलाषादुन्मनस्कत्वं । इत्यन्ये ॥ (“गाढोत्कण्टां गुरुषु दिवसेष्वेषुगच्छत्सु बालाम्” । इति मेघदूते । ८३ । “यास्यत्यद्य शकुन्तलेति हृदयं संस्पृष्टमुत्कण्ठया” । इति शाकुन्तले । ४ र्थ अङ्के ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-223-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उत्कंठा" आता है (15)
कुतूहल किसी वस्तु के देखने या किसी बात के सुनने की प्रबल इच्छा । उत्कंठाउत्कलिका उत्कंठाऔत्सुक्य उत्सुकता । उत्कंठा । हौसलारणरणक कामदेव का एक नाम । २, प्रबल कामना । उत्कंठा । ३, व्यग्रता । घबराहटसुजल्प उज्वलनीलमणि के अनुसार वह भाषण या कथन जो सहृदयता, उत्साह, उत्कंठा, ऋजुत…औत्क्य उत्सुकता । उत्कंठा । इच्छाहृल्लेखा उत्सुकता । औत्सुक्य । उत्कंठासाधा पु संज्ञा स्त्री॰ अभिलाषा । साध । उत्कंठाहौसला किसी काम को करने की आनंदपूर्ण इच्छा । उत्कंठा । लालसा । जैसे,—उसे अपने…औत्कंठय उत्कंठा । उत्सुकताउतसहकंठा पु संज्ञा स्त्री॰ प्रबल इच्छा । उत्कंठासरभ ग्रहण करना । पकड़नाचाव प्रबल इच्छा । अभिलाषा । लालसा । अरमानउछाह उत्साह । उमंग । हर्ष । प्रसन्नता । आनंद । उ॰ (क) छढ़हि कुँवर मन करहि उ…गुदगुदी वह सुरसुराहट या मीठी खुजली जो काँख, पेट आदि मांसल स्थानों पर उँगली आदि…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें